Porzucenie i uprowadzenie lub zatrzymanie małoletniego

podrozdział pracy mgr

O porzuceniu mowa w art. 210 k.k., o uprowadzenie lub zatrzymanie małoletniego w art. 211 k.k.

Dziecko ze względu na swoją niedojrzałość psychiczną i fizyczną nie jest w stanie samodzielnie dbać o swoje interesy. Dlatego też wymaga ono troski i opieki ze strony dorosłych. Artykuły 92 i 94 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego gwarantują każdemu małoletniemu stałą opiekę do uzyskania pełnoletności. Sytuacje zaniedbania tego obowiązku przez dorosłych statuuje art. 210 k.k., który stanowi, że: „Kto wbrew obowiązkowi troszczenia się o małoletniego poniżej lat 15 albo osobę nieporadna ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny osobę tę porzuca, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli następstwem czynu jest śmierć osoby określonej w § 1 sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.”

Przedmiotem czynności wykonawczej jest dobro osobiste osoby porzuconej, jej bezpieczeństwo i wolność. Ustawodawca objął opieką tylko małoletnich poniżej 15 roku życia, a więc najmłodszych, co pozostaje w niewątpliwym konflikcie z art. 92 i 94 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Można by poddawać w wątpliwość rozwiązania ustawodawcy, który założył, że dziecko po ukończeniu 15 roku życia jest na tyle samodzielne, iż nie musi podlegać ochronie opieka nad nim, co oczywiście jest nieprawdą. Powszechnie wiadomo, że dziecko nie jest w stanie opiekować się sobą i zapewnić sobie byt po ukończeniu 15 roku życia ze względu na swą niedojrzałość. Tym bardziej pozostaje niezrozumiała granica wieku ochrony małoletnich.

Podmiotem przestępstwa jest osoba, na której ciąży obowiązek troszczenia się o małoletniego. Może on wynikać z ustawy, umowy, ale także z przyjętego na siebie obowiązku[1]. Osoba ta musi uchylać się od obowiązku, przy czym może to być realizowane przez działanie, np. przez przeniesienie osoby w miejsce, w warunki, w jakich nie powinna się znajdować, jak też przez zaniechanie, np. pozostawienie w jakimś miejscu i oddalenie się od niego. Przestępstwo to ma charakter umyślny, możliwy jest tutaj zamiar tak bezpośredni jak i ewentualny. Przy czym nie jest istotny fakt, czy osoba doznała jakiegoś uszczerbku na zdrowiu i czy znalazła się w sytuacji niebezpiecznej dla niej. Tak więc jest to przestępstwo formalne. Dla jego bytu nie jest wymagany konkretny skutek, wystarczy jedynie samo działanie. Jednak w art. 210 § 2 k.k. przewidziany jest typ kwalifikowany przestępstwa porzucenia, gdzie skutkiem jest śmierć małoletniego lub osoby nieporadnej. Jest to przykład tzw. winy kombinowanej. Sprawca umyślnie popełnia przestępstwo w postaci porzucenia, a następnie ma miejsce nieumyślny skutek w postaci śmierci[2]; „(…) surowsza odpowiedzialność będzie wchodziła w grę także wówczas, gdy śmierć ofiary porzucenia wywołana zostanie bezpośrednio przez działanie innych osób (np. w wyniku przejechania porzuconego dziecka, które znalazło się na torze pojazdu), czy zjawisk przyrody (np. uderzenie pioruna).”[3]

Niejednokrotnie porzucenia wiążą się z dramatami rodzinnymi dzieci niechcianych, źle traktowanych, odepchniętych na margines.

Skala zjawiska przedstawia się następująco:

Rok Art. 210
§ 1 § 2
1998 17 2
1999 46 1
2000 71 0
2001 76 0
2002 63 3

Między kolejnymi latami 1998, 1999, 2000 obserwujemy duży wzrost liczby przestępstw porzucenia. A w ostatnim roku aż 3 ze skutkiem śmiertelnym. Nie jest to liczba zatrważająca w stosunku do innych przestępstw przeciwko małoletnim, lecz nie umniejsza to problemów dzieci odrzuconych niemających godnych warunków rozwoju.

Podobnie rzecz ma się, gdy chodzi o przestępstwo uprowadzenia. Często są to przypadki tzw. kidnapingu, który łączy się z wymuszeniem okupu. Przepisem, który ma zabezpieczać ochronę dziecka do wychowania we własnej rodzinie lub w kręgu powołanych do tego osób jest art. 211 k.k., który brzmi: „Kto wbrew woli osoby powołanej do opieki lub nadzoru uprowadza lub zatrzymuje małoletniego poniżej lat 15 albo osobę nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.”[4] Konstrukcja tego przestępstwa w minimalny sposób różni się od art. 188 d. k.k.[5] W doktrynie proponowano wiele zmian dotyczących przestępstwa uprowadzenia małoletniego. Między innymi zmiany te dotyczyły objęcia kryminalizacją „umyślnego uniemożliwienia lub utrudniania rodzicom osobistego kontaktu z ich małoletnim dzieckiem lub wykonywania przysługującej z mocy ustawy lub orzeczenia sądu władzy rodzicielskiej.”[6] Uzasadniono ten fakt tym, że matki, które mają powierzoną opiekę nad dzieckiem często ograniczają samowolnie prawa ojca. Jednak ta propozycja nie uzyskała akceptacji Komisji do Spraw Reformy Prawa Karnego przy ówczesnym Ministrze Sprawiedliwości. Natomiast Senat rozpatrując uchwaloną przez Sejm w dniu 20 marca 1997 r. ustawę – Kodeks karny zaproponował nowy kontratyp do przestępstwa uprowadzenia[7]. Miał on polegać na zniesieniu przestępczości czynu w razie uprowadzenia lub zatrzymania osoby poddanej opiece lub nadzorowi, który ma na celu ochronę jego życia, zdrowia lub uchronienia przed demoralizacją. Sejm nie przyjął tej poprawki.

Przepis art. 211 k.k. chroni wykonywanie opieki i nadzoru nad dziećmi i osobami bezradnymi przez osoby do tego zadania powołane. Należy zgodzić się w tym miejscu z V. Konarska – Wrzosek, że kwestią najistotniejszą tutaj jest przeciwdziałanie pewnej dowolności w dysponowaniu sprawami opieki lub nadzoru nad podopiecznymi[8]. Opieka i nadzór ustanawiane są w trosce o małoletniego lub osoby nieporadne, dlatego też działania, które godzą w funkcjonowanie nadzoru lub opieki naruszają dobro osoby, która jest takiej opiece poddana. Chodzi tutaj o ochronę dóbr, którym instytucja nadzoru i opieki służy, a pośrednio także praw osób, którym ta instytucja służy. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 18 grudnia 1992 r. przyjął, że: „Przedmiotem ochrony prawnej w art. 188 (obecnie jest to art. 211) kk. nie jest wolność osoby uprowadzonej czy zatrzymanej, jak również przedmiotem tej ochrony jest treść orzeczeń sądowych dotyczących opieki lub nadzoru nad tą osobą, lecz instytucja samej opieki i nadzoru.”[9]

Przedmiotem zamachu z art. 211 k.k. jest osoba, która podlega opiece lub nadzorowi, ponieważ jest małoletnia lub nieporadna, przy czym w stosunku do małoletniego – podobnie jak w przypadku przestępstwa porzucenia – wprowadzona została granica wieku. Tak więc nie chodzi tutaj o każdą osobę małoletnią, ale o taką, która nie ukończyła 15 lat.

Uprowadzeniem jest wyjęcie spod opieki lub nadzoru osoby poddanej opiece lub nadzorowi, wbrew woli osoby powołanej do sprawowania opieki lub nadzoru, polegające na zmianie jej miejsca pobytu, przez co osoba uprawniona jest pozbawiona możliwości sprawowania władzy nad tą osobą[10]. Przy czym nie musi być ono zrealizowane za pomocą podstępu czy przemocy, ale także może być wynikiem wykorzystania nieobecności lub nieuwagi osoby uprawnionej[11]. Uprowadzenie więc polega na pewnym dzianiu, tak zatrzymaniu jak i zaniechaniu. Jest to spowodowanie pozostania osoby małoletniej poniżej 15 lat lub nieporadnej poza miejscem dotychczasowego pobytu. Skutkiem tego jest brak możliwości wykonywania opieki lub nadzoru nad daną osobą przez osoby do tego powołane[12].

Przestępstwo to jest przestępstwem materialnym. Podmiotem przestępstwa uprowadzenia może być każdy, kto w konkretnym momencie nie ma przymiotu osoby powołanej do opieki lub nadzoru nad danym dzieckiem lub osobą nieporadną.

W praktyce przypadki uprowadzeń i zatrzymań dotyczą własnych dzieci. Wiąże się to z ograniczeniem władzy rodzicielskiej jednego z rodziców i niegodzenie się na ten fakt.


[1] Ten obowiązek może być również per facta concludentia – tak V. Konarska – Wrzosek: Ochrona dziecka…, jw. s. 127.

[2] Por. A. Marek Prawo karne…, jw. s. 527.

[3] V. Konarska – Wrzosek: op. cit. s. 130.

[4] Por. A. Marek: „Prawo karne”, jw. s. 328.

[5] Ta różnica sprowadza się jedynie do ustalenia wieku osoby małoletniej na poniżej 15 roku życia a także obniżenia sankcji za popełnienie tego przestępstwa.

[6] R. A. Stefański: Przestępstwo uprowadzenia małoletniego (art. 211 k.k.). „Prokuratura i Prawo” 94/5 s. 58.

[7] Senat w punkcie 41 uchwały z dnia 26 kwietnia 1997 r. zaproponował art. 210 dotychczasową treść oznaczyć jako § 1 i dodać § 2 w brzmieniu: „Nie popełnia przestępstwa, kto dopuszcza się czynu określonego w § 1 jeżeli ma to na celu ochronę życia osób wymienionych w § 1, ich zdrowia psychicznego albo uchronienie przed demoralizacją.” Wiadomość na podst. R. A. Stefański: Przestępstwo uprowadzenia małoletniego, jw. s. 58.

[8]Konarska – Wrzosek V: Ochrona dziecka, jw. s. 132, a także Stefański A. R. w: Przestępstwa przeciwko rodzinie i młodzieży oraz obyczajności, Warszawa 1970 s. 15.

[9] Postanowienie SN z dnia 18 grudnia 1992 r., I KZP 40/92, niepubl.

[10] R. A. Stefański: Przestępstwa przeciwko rodzinie jw. s. 64.

[11] L. Gardocki: Prawo karne, Warszawa 1998, s. 255.

[12] Por. Konarska – Wrzosek: Ochrona dziecka… jw. s. 134.

Ustawa konstytucyjna z 17 października 1992 roku

Uchwalenie ustawy konstytucyjnej „O wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym” nie było w polskiej tradycji ustrojowej ani czymś nowym, ani oryginalnym, niemniej jednak był to ważny etap w kształtowaniu się ustroju politycznego państwa, jego przebudowy i szukania oparcia na zasadach wynikających z tradycji demokratycznej.

Ustawa konstytucyjna z 17 października 1992 roku była najobszerniejszą w historii prawa konstytucyjnego w Polsce małą konstytucją. Składała się ona z 78 artykułów podzielonych na 5 rozdziałów, które jednak nie wyczerpywały wszystkich kwestii zwyczajowo regulowanych w konstytucji. Nie była ona jedynym aktem prawnym tej rangi regulującym ustrój polityczny Polski. Obok niej nadal obowiązywały pewne przepisy konstytucji z 1952 roku, jej rozdziały wielokrotnie nowelizowane i uzupełniane, które na podstawie art. 77 Małej Konstytucji z 1992 roku zachowały moc obowiązującą. Dotyczyło to w sumie 61 artykułów, przede wszystkim rozdziału 8, określającego podstawowe prawa i obowiązki obywateli, a także rozdziału 1 o podstawach ustroju politycznego i jego obowiązywaniu, przebudowanego i zmienionego w toku nowelizacji w 1989 roku, rozdziału 4 o Trybunale Stanu, Trybunale Konstytucyjnym, Najwyższej Izbie Kontroli, Rzeczniku Praw Obywatelskich. Obowiązywał nadal rozdział 7 o sądzie i prokuraturze, rozdział 9 o zasadach prawa wyborczego, rozdział 10 określający godło państwowe, barwy, hymn i stolicę Rzeczypospolitej Polskiej oraz rozdział 11 dotyczący zmiany konstytucji.

Tak więc ustawa konstytucyjna z 17 października 1992 roku o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym wraz z utrzymanymi w mocy przepisami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lipca 1952 roku zawierała 106 artykułów podzielonych na 11 rozdziałów.

Forma państwa czyli sposób zorganizowania i sprawowania władzy państwowej określona była przez szereg zasad naczelnych. W konstytucji PRL z 1952 roku (po zmianach z lutego 1976 roku) do zasad naczelnych należały między innymi takie, jak: republikańska forma rządów, ludowładztwo, przewodnia rola partii marksistowskiej, praworządność socjalistyczna czy socjalistyczny kierunek rozwoju państwa. W pozostawionych zaś w mocy przepisach z 1952 roku i w Małej Konstytucji z 1992 roku wyróżniamy następujące zasady: republikańskiej formy rządów, demokratycznego państwa prawnego, suwerenności narodu, reprezentacji politycznej, praworządności, pluralizmu politycznego, samorządności terytorialnej, swobody działalności gospodarczej i ochrony własności, niezawisłości sędziowskiej, podziału władz, dwuizbowości parlamentu, pięcioprzymiotnikowego prawa wyborczego, parlamentarno-prezydenckiej formy rządów. Poniżej spróbujemy przyjrzeć się niektórym z nich.[1]

Zasada demokratycznego państwa prawnego zapisana jest już w art.1 przepisów utrzymanych w mocy z Konstytucji z 1952 roku. Ustrojodawca przyjmuje, że Rzeczpospolita jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Zasada państwa prawnego wprowadzona została do Konstytucji z 1952 roku  nowelą z 29 grudnia 1989 roku. Zapis ten należy rozumieć jako postulat, powinność stawania się Rzeczypospolitej Polskiej państwem prawa, jako zobowiązanie nałożone na wszystkie organy państwowe do podejmowania działań w kierunku urzeczywistnienia idei państwa prawnego. Pod względem formalno-prawnym państwo prawne to państwo rządzone przez prawo, które stoi ponad państwem, „rządy prawa a nie ludzi”, a także pierwszeństwo prawa wobec wszelkich innych (politycznych, zwyczajowych, itp.) reguł i norm w postępowaniu organów państwowych. Urzeczywistnieniu tak pojętej zasady państwa prawnego służy związanie państwa z prawem. Niezbędnym elementem takiego związania jest istnienie   porządku   prawnego,  na  którym  opiera  się  struktura  państwa, czyli

prawne określenie zasad organizacji władzy państwowej i granic jej ingerencji w prawa jednostki. Te zasadnicze decyzje muszą mieścić się w jasno określonych i spójnych normach, składających się na hierarchiczny system  źródeł  prawa.  Szczególne  miejsce w tym systemie  zajmuje konstytucja

jako ustawa zasadnicza, akt o szczególnej formie, regulujący ustrój władz państwowych i pozycję jednostki w państwie i przez swą nadrzędność zapewniający spójność całego porządku prawa. Użyty w tym artykule termin „demokratyczne” pozbawiony  jakichkolwiek  przymiotników oznacza, że chodzi

o demokracje w znaczeniu uniwersalnym.. Demokratyczne państwo to takie, w którym prawo odzwierciedla akceptowany społecznie system wartości. Formalnymi gwarancjami demokracji są konstytucyjne instytucje określające demokratyczny charakter władzy państwowej, zapewniające udział społeczeństwa w podejmowaniu decyzji państwowych. Należą do nich: zasada suwerenności narodu, zasada pluralizmu politycznego oraz zasady odnoszące się do sposobu realizacji władzy – systemu przedstawicielskiego, form demokracji bezpośredniej (referendum) i udziału samorządu terytorialnego w sprawowaniu władzy.


[1] Charakterystyka zasad naczelnych według  W. Skrzydło „Prawo Konstytucyjne”, Lubelskie Towarzystwo Naukowe, Lublin 1995, ss. 158-189

Rozpijanie małoletniego

Przestępstwo to jest ujęte w art. 208 k.k.

Nikt nie zaprzeczy, że plaga alkoholizmu opanowała Polskę. Dotyka ona nie tylko dorosłych. Coraz więcej słyszy się o najmłodszych, którzy niejednokrotnie zmuszani nadużywają alkoholu. Nie trzeba udowadniać, jak tego typu używka działa na psychikę dorosłych, a co dopiero, gdy chodzi o dzieci, których organizm nie jest w pełni rozwinięty. „Z prowadzonych badań naukowych wynika, że każdorazowe wprowadzenie do ustroju człowieka nawet minimalnej dawki alkoholu powoduje powstawanie zmian, które odbijają się na wszystkich czynnościach organizmu.”68

Walkę z alkoholizmem deklaruje ustawa z 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi69. Ustawa ta nie jest pierwszą regulacją w tym zakresie70. Ważnym uregulowaniem z punktu ochrony dziecka jest podanie przez ustawodawcę w art. 46 ust. 1 definicji napoju alkoholowego. Jest nim produkt przeznaczony do spożycia zawierający alkohol etylowy w stężeniu przekraczającym 1,5%71. Ustawa zabrania również tak sprzedaży jak i podawania napojów alkoholowych osobom do lat 18 – art. 15 pkt 2. Złamanie tego zakazu stanowi wykroczenie z art. 43 ust. 1 i zagrożone jest karą grzywny. Przy czym nie jest istotne czy alkohol został przez dziecko skonsumowany czy też nie.

Kolejnym elementem ochrony dzieci przed ujemnymi skutkami używania alkoholu jest penalizacja przestępstwa rozpijania małoletniego. Artykuł 208 k.k. brzmi: „Kto rozpija małoletniego dostarczając mu napoju alkoholowego, ułatwiając jego spożycie lub nakłaniając go do spożycia takiego napoju podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.” Przedmiotem ochrony jest rozwój psychiczny, fizyczny i moralny małoletniego, a więc osoby, która nie ukończyła 18 roku życia. Przez pojęcie „rozpija” należy rozumieć takie działanie, które stwarza niebezpieczeństwo przyzwyczajenia małoletniego do stałego picia napojów alkoholowych lub umocnienia w nim tego rodzaju skłonności72. Znamię to zakłada wielokrotność działania powtarzającego się z pewną częstotliwością, natomiast jednorazowe działanie może zostać uznane jedynie za usiłowanie przestępstwa z art. 208.73

Przepis ten przewiduje trzy postacie działania, a mianowicie:

  • dostarczanie małoletniemu napojów alkoholowych,
  • ułatwianie spożywania takich napojów,
  • nakłanianie do spożycia.

Na byt przestępstwa nie wpływa forma działania. Niezależnie od tego, którą z form przybiera, działanie wyczerpuje znamiona przestępstwa. Tak więc jest to przestępstwo formalne, gdyż ustawa nie uzależnia jego wykonania od skutku w postaci doprowadzenia małoletniego do uzależnienia74. Przestępstwo to ma charakter umyślny, a więc może być ono popełnione z zamiarem bezpośrednim – jeśli chodzi o nakłanianie, natomiast gdy w grę wchodzi dostarczanie i ułatwianie – z zamiarem ewentualnym. Każde przyzwyczajenie jest rezultatem mającym swój początek w czasie. Przyzwyczajanie dziecka do picia rozpoczyna się z pierwszym jego kontaktem z alkoholem.

Ułatwianie małoletniemu spożycia alkoholu oznacza usuwanie przeszkód, a także stwarzanie warunków do jego skonsumowania (np. poprzez danie pieniędzy na zakup)75. Nakłanianie natomiast to oddziaływanie na psychikę małoletniego w kierunku wywołania decyzji spożycia alkoholu (może mieć formę np. namowy czy zachęty)76.

Z ostatnich badań wynika, że w przeciągu roku liczba przestępstw wzrosła niemal dwukrotnie.

Art. 208
2000 r. 2001 r. 2002 r.
253 370 635

Dane na podst. badań przeprowadzonych przez Komendę Główną Policji udostępnione w Internecie na stronie kgp.gov.pl

Większość z tych przestępstw to rozgrywające się w domu dramaty rodzin alkoholików. Potrzebna jest w tym zakresie większa ochrona dzieci, a przede wszystkim skuteczniejsza prewencja w tym zakresie.


68 V. Konarska – Wrzosek: Ochrona dziecka…, jw. s. 95.

69 Dz. U. z 1983 nr 35 poz. 230 z późniejszymi zmianami.

70 Pierwszą regulacją w tym zakresie była ustawa z 10 grudnia 1959 r. o zwalczaniu alkoholizmu (Dz. U. nr 69 poz. 434).

71 W poprzedniej ustawie ten procent był większy i wynosił 4,5%, wskutek czego można było podawać dzieciom niektóre rodzaje piwa i wina, co oznaczało umożliwianie rozpijania dzieci w świetle prawa.

72 Por. Uchwała Pełnego Składu Izby Karnej Sądu Najwyższego z 9. VI. 1976 r., VI KZP 13/75.

73 Inaczej stanowiła uchwała Sądu Najwyższego z 16 IV 1959 r., VI KO 56/59, zgodnie z którą: „jednorazowe podanie niepełnoletniemu napoju alkoholowego wyczerpuje znamiona przestępstwa rozpijania małoletniego, jeżeli w konkretnych okolicznościach może sprawić, że niepełnoletni zacznie poddawać się pijaństwu, lub też umocni się w ujawnionej skłonności.”

74 Część przedstawicieli doktryny uważa, że jest to przestępstwo skutkowe. Por. np. Z. Czeszejko – Sochacki: Przestępstwo rozpijania małoletniego. Warszawa 1975 s. 105 – 106, podobnie K. Buchała: Prawo karne…, Warszawa 1980 s. 710.

75 Por. A. Ratajczak: Przestępstwa przeciwko rodzinie.., jw. s. 170.

76 op. cit. s. 171.

Konstytucja z dnia 2 kwietnia 1997 roku – c.d.

kontynuacja pracy mgr z lutego

Regulacje dotyczące Sejmu i Senatu są zbliżone do tych, które zawierała Mała Konstytucja. Sejm wybierany jest w pięcioprzymiotnikowych wyborach: powszechnych, równych, bezpośrednich, proporcjonalnych i tajnych. Wedle stanowisk organizacji skrajnie prawicowych, a więc zwłaszcza tych, które krzewią idee zachowawczo-monarchistyczne, Sejm powinien być wybierany w wyborach większościowych, a nie proporcjonalnych, co dokładniej oddałoby wolę obywateli.  Utrzymana został czteroletnia kadencja parlamentu, liczba parlamentarzystów: 460 posłów i 100 senatorów, zasada mandatu wolnego i silnego immunitetu. Do podmiotów, którym przysługuje inicjatywa ustawodawcza, dodano grupę co najmniej 100 000 obywateli, mających czynne prawo wyborcze (art. 118 ust. 2).

Postanowienia dotyczące referendum ogólnokrajowego nie zmieniły się znacznie od regulacji z Małej Konstytucji z 1992 roku. Maże ono zostać zarządzone przez Sejm (bezwzględną większością głosów), lub Prezydenta RP (za zgodą Senatu wyrażoną bezwzględną większością głosów) w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa (art. 125). Wynik jest wiążący, jeśli wzięło udział więcej niż połowa uprawnionych do głosowania. Artykuł 235 wprowadza możliwość zarządzenia referendum zatwierdzającego zmianę konstytucji. O ważności obydwu z nich decyduje Sąd najwyższy.

Regulacje dotyczące osoby Prezydenta RP również nie zmieniły się w sposób istotny od rozwiązań poprzedniej ustawy. Głowa państwa wybierana jest w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym, na pięcioletnią kadencję. Artykuł 126 stanowi, ze: „1. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej jest najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej i gwarantem ciągłości władzy państwowej. 2. (..) czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa, oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium.”. Prezydent RP jako reprezentant państwa w stosunkach zewnętrznych: ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe, mianuje i odwołuje pełnomocnych przedstawicieli Rzeczypospolitej Polskiej w innych państwach i przy organizacjach międzynarodowych, przyjmuje listy uwierzytelniające i odwołujące akredytowanych przy nim przedstawicieli dyplomatycznych innych państw i organizacji międzynarodowych (art. 133). Prezydent wydaje akty urzędowe (w zakresie swoich konstytucyjnych i ustawowych kompetencji, które wymagają kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów. Katalog 30 uprawnień nie wymagających kontrasygnaty przedstawia art. 144 ust. 3.

Trybunał Konstytucyjny zgodnie z art. 190 wydaje orzeczenia, które mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Jest to uprawnienie o mocy dużo większej  niż w poprzednio obowiązującej ustawie, bowiem zgodnie z art. 33a ust 2 przepisów utrzymanych w mocy Konstytucji z 1952 roku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego podlegały rozpatrzeniu przez Sejm.

Jako organy kontroli państwowej i ochrony prawa konstytucja wymienia: Najwyższą Izbę Kontroli, Rzecznika Praw Obywatelskich oraz Krajową Radę Radiofonii i Telewizji. Nowością jest tu instytucja Rzecznika Praw Obywatelskich, powoływanego przez Sejm za zgodą Senatu na 5 lat. Rzecznik zgodnie z art. 208 stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz innych aktach normatywnych. Jest on w swojej działalności niezawisły, niezależny od innych organów państwowych i odpowiada jedynie przed Sejmem na zasadach określonych w ustawie.

W rozdziale dotyczącym finansów publicznych znalazł się zapis o zakazie zaciągania pożyczek lub udzielania gwarancji i poręczeń finansowych, w następstwie których państwowy dług publiczny przekroczy 3/5 wartości rocznego produktu krajowego brutto (art. 216 ust. 5). Natomiast art. 220 ust. 2 mówi, że: „Ustawa budżetowa nie może przewidywać pokrywania deficytu budżetowego przez zaciąganie zobowiązania w centralnym banku państwa.” Tak więc zakładana jest możliwość uzależnienia budżetu państwa od zagranicznych banków komercyjnych.

Konstytucja w rozdziale 11 przewiduje możliwość wprowadzenia 3 stanów nadzwyczajnych: stanu wojennego, stanu wyjątkowego i stanu klęski żywiołowej. Dwa pierwsze wprowadza Prezydent RP za zgodą Rady Ministrów, a ostatni Rada Ministrów. Art. 228 ust. 6 i 7 mówi, że w czasie stanu nadzwyczajnego nie mogą być zmienione: konstytucja, ordynacje wyborcze do Sejmu, Senatu i organów samorządu terytorialnego, ustawa o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej oraz ustawy o stanach nadzwyczajnych, a w czasie stanu nadzwyczajnego i w ciągu 90 dni po jego zakończeniu nie może być skrócona kadencja Sejmu, przeprowadzone referendum ogólnokrajowe, nie mogą być przeprowadzone wybory do Sejmu, Senatu, organów samorządu terytorialnego oraz wybory Prezydenta Rzeczypospolitej, a kadencje tych organów ulegają odpowiedniemu przedłużeniu.

[kolejny fragment pracy magisterskiej omawiającej nasze konstytucje wkrótce]

Przestępstwo pornografii

Przestępstwo pornografii ujęto w artykule 202 § 2 i § 3 Kodeksu Karnego.

Według wielu przedstawicieli doktryny kodeks karny z 1997 r. przyjął rozwiązania, które odpowiadają europejskim standardom w zakresie regulacji przestępstwa pornografii. Od dawna istnieje spór na temat tego, czym jest pornografia. Niewątpliwe jest jednak natomiast to, że wydawnictwa i filmy pornograficzne są ogólnie dostępne – 63% ankietowanych w 1994 roku przez CBOS uznało, że materiały pornograficzne są ogólnie dostępne, jedynie 3% było innego zdania16.

Zgodnie z art. 202 § 2 k.k. karalne jest prezentowanie lub udostępnianie osobie małoletniej treści pornograficznych. Przepis ten został dodany w toku prac Komisji Sejmowej i miał uzupełnić regulację przewidzianą w art. 202 § 1 – 3 k.k. dotyczącą czynności związanych z udostępnianiem lub rozpowszechnianiem pornografii17.

Przesłanką penalizacji jest zapobieganie demoralizacji nieletnich. Przedmiotem ochrony zaś prawidłowy rozwój psychiczny dziecka. „Ustawodawca założył, że ich aparat intelektualno – wolicjonalny nie jest jeszcze dostatecznie ukształtowany i w pełni rozwinięty (…)”18. Dzieci wykorzystywane w procesie pornografii są nawet przygotowywane w taki sposób, by odpowiadały jak dorosłe19.

Prezentowanie lub udostępnianie nie musi mieć charakteru publicznego, nie musi być skierowane wyłącznie do małoletniego – może być skierowane np. do grupy osób dorosłych, wśród których znajduje się nieletni. Znamię prezentowania polega na wystawianiu czegoś na widok publiczny. Odpowiedzialności za prezentowanie treści pornograficznych osobie małoletniej podlega sprawca, który „sam wychodzi z inicjatywą” pokazania takich treści. Odpowiedzialność ta nie jest zależna od woli czy postawy osoby małoletniej, a przestępstwo zachodzi także wtedy, gdy prezentowanie treści pornograficznych następuje za jego przyzwoleniem. Znamię udostępniania polega na umożliwieniu dziecku skorzystania z przedmiotu o charakterze pornograficznym. Udostępnić te przedmioty można w różny sposób, np.: przez sprzedanie, nieodpłatne korzystanie czy też pozostawienie ich w widocznym miejscu, co spowoduje swobodny dostęp do nich i możliwość skorzystania z nich. Sprawca nie zaznajamia dziecka z treściami pornograficznymi bezpośrednio, ale umożliwia mu skorzystanie z nich według własnej woli.

Czyn w postaci prezentowania treści pornograficznych może być popełniony z zamiarem bezpośrednim, natomiast co do udostępniania przedmiotów pornograficznych możliwy jest zamiar ewentualny – sprawca bierze pod uwagę fakt, że osoba, której udostępnia treści pornograficzne może mieć mniej niż 15 lat i z tym faktem się godzi.

Przedmiotem czynu z art. 202 § 3 k.k. jest produkowanie w celu rozpowszechniania lub sprowadzanie albo rozpowszechnianie treści pornograficznych z udziałem małoletniego. W literaturze takie zachowanie określa się jako „pornografia twarda”20. Jeśli chodzi o znamię produkowania w celu rozpowszechniania, to ma ono charakter kierunkowy i penalizowane jest wtedy, gdy sprawcy przyświeca konkretny cel w postaci rozpowszechniania21. W tym miejscu należy jeszcze raz przypomnieć przepis art. 200 § 2 k.k., w którym penalizowane jest utrwalanie treści pornograficznych z udziałem małoletniego poniżej 15 lat. Cechą charakterystyczną tego przestępstwa jest to, że utrwalenie treści pornograficznych jest dokonywane na użytek własny i nie jest ona rozpowszechniana22. Produkcja treści pornograficznych z art. 202 § 3 k.k. zaś tym różni się od przepisu art. 200 § 2 k.k., iż sprawca nastawiony jest na upublicznienie ich bliżej nieokreślonej liczbie osób.

Jeśli chodzi o zachowanie w postaci sprowadzania oznacza ono „powodowanie przejścia tych treści do nowych rąk”23. Może się to odbywać w różny sposób, np. poprzez przywożenie, ale też przez składanie zamówień. Rozpowszechnianie treści pornograficznych z udziałem małoletniego natomiast to upublicznienie tych treści w dowolny sposób. Może to mieć miejsce przez wystawę, zamieszczenie w Internecie, wypożyczenie, projekcję itp. Zachowania penalizowane z przepisu art. 202 § 3 k.k. mają charakter umyślny, przy czym sprowadzanie i rozpowszechnianie pornografii mogą być popełnione w każdej postaci umyślności.

Faktem jest, że pornografia dziecięca stanowi dzisiaj duże zagrożenie dla młodego pokolenia. Trudno jest ocenić skalę zjawiska, gdyż tak produkcja, jak i dystrybucja są nielegalne. Jednak dane szacunkowe mówią o setkach tysięcy wykorzystywanych dzieci. Natomiast badania przeprowadzone wskazują na niewielką liczbę prowadzonych postępowań przygotowawczych o przestępstwo pornografii24. I tak na 74 postępowania przeprowadzone w całej Polsce w 12 sprawach odmówiono wszczęcia postępowania, w 23 postępowanie umorzono, w 37 skierowano do sądu akty oskarżenia a w 2 sprawach postępowanie przygotowawcze zawieszono. Sytuację tę obrazuje następujący wykres:

Na uwagę zasługuje również fakt, że w 15 sprawach zakończonych postanowieniem o umorzeniu postępowania przygotowawczego skorzystano z pomocy aż 39 biegłych, zaś w kolejnych 33 sprawach powołano aż 104 biegłych. Świadczy to o trudności i specyficznym charakterze zagadnienia.

Na 23 przypadki z 37 skierowanych do sądu z aktami oskarżenia to przestępstwa kwalifikowane z art. 202 § 2 k.k. Doszło do skazania jedynie 7 sprawców, przy czym wobec 5 z nich sądy orzekły bezwzględną karę pozbawienia wolności.

Wśród wielu postulatów zmiany przepisów k.k. dotyczących przestępstwa pornografii z udziałem małoletnich jest również postulat dotyczący podwyższenia granicy wieku małoletniego do lat 18. Postulat ten wydaje się być zasadny. Argumentem jest nie tylko fakt niedojrzałości psychicznej małoletniego mającego 16 czy 17 lat. Potwierdza to również ratyfikowana przez Polskę Konwencja o Prawach Dziecka, nazywająca dzieckiem osobę, która nie ukończyła 18 roku życia. Według przeciwników tych argumentów taki pogląd jest sprzeczny ze stanem społecznej rzeczywistości i prowadzi do sytuacji groteskowych25. Jednak nie biorą oni pod uwagę faktu, iż wykorzystywanie dzieci do pornografii może spowodować poważne konsekwencje w rozwoju fizycznym, psychofizycznym, moralnym i społecznym człowieka, i to na całe życie. Dlatego też państwo zobowiązane jest do tego, aby chronić jak najdłużej przed tego typu zjawiskiem. Spór na temat uregulowania pornografii ma swoje odzwierciedlenie w przygotowywanych zmianach kodeksu karnego. We wszystkich, proponowanych dotychczas projektach Kodeksu karnego ma być skreślony przepis art. 200 § 2 i dodany zostałby do przepisu art. 202 jako § 4. Dodatkowo rozszerza się zakres znamion tego przestępstwa przez dodanie produkcji, przechowywania, sprowadzania lub rozpowszechniania pornografii z udziałem małoletniego poniżej 15 lat. W proponowanym przez Prezydenta RP projekcie zmian w Kodeksie karnym penalizowane jest samo posiadanie treści pornograficznych z udziałem małoletniego. Jest to odpowiedź na liczne postulaty międzynarodowych organizacji zwalczających proceder seksualnego wykorzystywania dzieci26. W projekcie tym proponuje się zmniejszenie ustawowego wymiaru kary z kary od roku do 10 lat pozbawienia wolności w górnym zagrożeniu do kary 3 lat pozbawienia wolności. Zostało również dodane nowe znamię do art. 202 § 2 k.k. rozpowszechniania treści pornograficznych w sposób umożliwiający małoletniemu zapoznanie się z nimi. Pozostawiono więc małoletniemu wolność decydowania o tym, czy chce mieć dostęp do takich treści czy nie. Nie jest to dobre rozwiązanie, gdyż dziecko ze względu na swoją niedojrzałość nie jest w stanie rozpoznać powziętej przez siebie decyzji. Poza tym trudno wymagać od dziecka podjęcia dojrzałej decyzji w tym zakresie.

Z jednej strony penalizowane ma być posiadanie materiałów pornograficznych z udziałem dzieci, a z drugiej ustawodawca pominął objęcie karą samej produkcji treści pornograficznych z udziałem nieletnich.


16 Dane na podstawie: Dzieci w prostytucji i pornografii. Raporty Ekspertyzy Opinie Wybrane materiały ze Światowego Kongresu, Sztokholm 1996. Helisińska Fundacja Praw Człowieka, s. 20.

17 A. Marek: Komentarz do kodeksu karnego. Część szczególna. Warszawa 2000, s. 152.

18 M. Mozgawa, P. Kozłowska: Prawnokarne aspekty rozpowszechniania pornografii (analiza dogmatyczna i praktyka ścigania), „Prokuratura i Prawo” 2002/3 s. 64.

19 Por. A. Krzywukska – Ptaszyńska i A. Smelkowska – Zdziabek, Pornografia dziecięca – charakterystyka zjawiska, RPEiS 1997/3.

20 Jest to pojęcie powszechnie przyjęte, por.: M. Filar Przestępstwa… . Tym pojęciem określa się również treści pornograficzne z użyciem przemocy lub posługiwaniem się zwierzęciem, pozostałe formy pornografii to tzw. „pornografia miękka”.

21 Przestępca musi działać z zamiarem dokładnie ukierunkowanym (dolus directus coloratus), tym zamiarem jest rozpowszechnianie. Por. L. Gardocki: Prawo karne, wyd. 3, 1998, s. 178.

22 Por. V. V. Konarska – Wrzosek: Ochrona dziecka…, jw. s. 74.

23 op. cit., s. 74.

24 Dane na podstawie: M. Mozgawa, P. Kozłowska: Prawnokarne aspekty…, jw. s. 23.

25 Por. M. Filar: Ochrona jednostki w nowym kodeksie karnym, „Państwo i Prawo” 98/11, s. 79.

26 Rekomendacja Rady Europy R(91)11 w sprawie seksualnego wykorzystywania dzieci do pornografii i prostytucji oraz handlu dziećmi i młodocianymi, przyjęta przez Komitet Ministrów 9. IX. 1992 r., [w:] Dzieci w prostytucji i pornografii, jw. s. 78.

Konstytucja z dnia 2 kwietnia 1997 roku

Zgromadzenie Narodowe zgodnie z rekomendacją Komisji Konstytucyjnej przyjęło większość poprawek prezydenckich do nowej konstytucji. Wśród wymienionych przyjęte zostały poprawki nr 1-5 i 11, odrzucono natomiast poprawki nr 6-10.

W środę, 2 kwietnia 1997 roku, po trwającym ponad 5 godzin głosowaniu nad poprawkami prezydenta, Zgromadzenie Narodowe o godz. 16.40  przyjęło w trzecim czytaniu nową konstytucję. Głosowało za nią 451 parlamentarzystów, przeciwnych jej przyjęciu było 40, a 6 wstrzymało się od głosu. Termin referendum zatwierdzającego nową konstytucję prezydent wyznaczył na 25 maja 1997 roku.

W niedzielnym referendum 25 maja 1997 roku za konstytucją opowiedziało się 52,71 proc. głosujących, przeciw – 45,89 proc. Frekwencja wyniosła 42,86 proc. W głosowaniu wzięło udział 12 139 790 osób z 28 324 965 uprawnionych. Głosy nieważne oddało 170 035 osób (1,4 proc.).

Nowa Konstytucja weszła w życie 17 października 1997 roku, w trzy miesiące po jej ogłoszeniu. W ten sposób przestało obowiązywać wieloletnie prowizorium konstytucyjne, na które składała się Mała Konstytucja z 1992 roku oraz część przepisów z konstytucji z 1952 roku, utrzymanych w mocy przez Małą Konstytucję. Do ugrupowań gorąco popierających nową ustawę zasadniczą należały: SLD, PSL, Unia Pracy i Unia Wolności, a więc głównie ugrupowania lewicowe. Nie spełniała ona natomiast oczekiwań partii: ROP, AWS i UPR.

Konstytucja z 2 kwietnia 1997 roku składa się z preambuły oraz 243 artykułów, rozdzielonych na 13 rozdziałów: 1. Rzeczpospolita, 2. Wolności, Prawa i Obowiązki  Człowieka  i   Obywatela,   3.  Źródła   Prawa,   4.  Sejm  i  Senat, 5. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, 6. Rada Ministrów i Administracja  Rządowa,   7.  Samorząd  Terytorialny,   8.  Sądy  i  Trybunały,  9.  Organy  Kontroli  Państwowej  i  Ochrony  Prawa,   10. Finanse Publiczne, 11. Stany Nadzwyczajne, 12.  Zmiana  Konstytucji,  13.  Przepisy  Przejściowe  i  Końcowe.

Preambuła (w wersji zaproponowanej przez Tadeusza Mazowieckiego) była wynikiem wielu kompromisów. Znajduje się w niej odwołanie do Boga, i do Narodu, a także satysfakcjonujące niewierzących powołanie się na ludzkie sumienie: „W trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny, odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o jej losie, my, Naród Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, zarówno wierzący w Boga będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna, jak i nie podzielający tej wiary, a te uniwersalne wartości wywodzący z innych źródeł równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego – Polski, wdzięczni naszym przodkom za ich pracę, za walkę o niepodległość okupioną ogromnymi ofiarami, za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach, nawiązując do najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej, zobowiązani, by przekazać przyszłym pokoleniom wszystko, co cenne z ponadtysiącletniego dorobku, złączeni więzami wspólnoty z naszymi rodakami rozsianymi po świecie, świadomi potrzeby współpracy ze wszystkimi krajami dla dobra Rodziny Ludzkiej, pomni gorzkich doświadczeń z czasów, gdy podstawowe wolności i prawa człowieka były w naszej Ojczyźnie łamane, pragnąc na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie, a działaniu instytucji publicznych zapewnić rzetelność i sprawność, w poczuciu odpowiedzialności przed Bogiem lub przed własnym sumieniem, ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej jako prawa podstawowe dla państwa oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości, współdziałaniu władz, dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości umacniającej uprawnienia obywateli i ich wspólnot. Wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą stosowali, wzywamy, aby czynili to, dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi, a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej.”

Nowa ustawa zasadnicza stanowi, że: Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2) i stanowi dobro wspólne wszystkich obywateli (art. 1).

Suwerena określa art. 4 ust 1: „Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu”.

Art. 7 mówi, że: „Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa”. Oznacza to, że obywatelowi bez podstawy prawnej nic nie można narzucić.

Zasada podziału władz znajduje wyraz w art. 10: „1. Ustrój Rzeczypospolitej Polskiej opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sądowniczej.”

Podstawą ustroju gospodarczego jest społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych (art. 20).

Stosunki państwo – kościół reguluje art. 25, który mówi, że: „Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione”, nakazuje zachować władzom publicznym bezstronność w sprawach przekonań religijnych. Ustęp 4 tego artykułu stanowi, że: „Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a Kościołem katolickim określają umowa międzynarodowa zawarta ze Stolicą Apostolską i ustawy”.

Konstytucja zapewnia obywatelom wolność (art. 31), równość (art. 32) i nietykalność osobistą (art. 41). Wśród praw osobistych można wymienić: prawo do życia (art. 38), zakaz stosowania tortur i nieludzkiego traktowania (art. 40), prawo do ochrony prywatności (art. 47), wolność sumienia i religii (art. 53), wolność wyrażania swoich poglądów (art. 54).

Ustawa zapewnia szereg wolności i praw politycznych. Do najważniejszych można zaliczyć: wolność zgromadzeń (art. 57), wolność zrzeszania się (art. 58), równy dostęp do służby publicznej (art. 60), prawo do informacji o działalności organów władzy publicznej (art. 61).

Wśród wolności i praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych wymienić warto: prawo do własności i dziedziczenia (art. 64), prawo do ochrony zdrowia i równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej niezależnie od sytuacji materialnej (art. 68), prawo do bezpłatnej nauki w szkołach publicznych (art. 70).

W konstytucji przewidziano liczne gwarancje przestrzegania tych praw, można wśród nich wymienić: prawo do sądu i odwoływania się do co najmniej drugiej instancji, skargę konstytucyjną (art. 79) i możliwość szukania pomocy u Rzecznika Praw Obywatelskich (art. 80).

Do obowiązków obywatela polskiego należą między innymi: wierność Rzeczypospolitej  i  troska o dobro wspólne  (art. 82),  przestrzeganie  prawa  (art. 83),  obrona Ojczyzny (art. 85)  i  dbałość o stan środowiska (art. 86).

Jako źródła obowiązującego prawa Rzeczypospolitej, ustawa zasadnicza z 2 kwietnia 1997 roku wymienia w art. 87: konstytucję, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia. Nie udało się mimo starań ugrupowań prawicowych wprowadzić do tego tekstu prawa naturalnego, jako elementu obowiązującego prawa. Bardzo kontrowersyjny jest zapis art. 90, który mówi, że: „Rzeczpospolita Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach”. Artykuł ten był tematem ostrej krytyki ze strony ugrupowań prawicowych i klubów zachowawczo-monarchistycznych. Zarzucały one ustrojodawcy, że zapis ten prowadzi do ograniczenia suwerenności lub wręcz stopniowej likwidacji niepodległości państwa polskiego.[1] Członek Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego Zbigniew Romaszewski (ROP) na łamach „Rzeczypospolitej” (Nr 108 z 10.05.97) krytykował braki w  sformułowaniu artykułu. O jakiej organizacji międzynarodowej lub o jakim organie międzynarodowym mowa, i w jakich sprawach kompetencje organów władzy państwowej można przekazać ? Brak jest również wymagania, aby referendum ogólnokrajowe w tej sprawie było obowiązkowe.


[1] J. Bartyzel „Stanowisko Klubu Konserwatywnego w Łodzi i Klubu Zachowawczo-Monarchistycznego wobec uchwalonej dnia 2 kwietnia 1997 roku Konstytucji RP” Pro Fide, Rege et Lege nr (28), 1997, s.29

Reklama uchybiająca godności człowieka

Z reklamą uchybiającą godności człowieka będziemy mieli do czynienia wtedy, gdy wypowiedź taka będzie sprzeczna z ogólnie przyjętymi w Polsce zasadami etyczno – moralnymi. Jak trafnie zauważa E. Nowińska z taką sytuacją będziemy mieli do czynienia w przypadku, gdy przekaz reklamowy będzie zawierał treści nieprzyzwoite lub obraźliwe. Przykładowo zaliczyć tu można eksponowanie nędzy, poniżenia, cierpienia człowieka czy wykorzystywanie symboli religijnych w sposób, który narusza uczucia religijne osób wierzących .

Jak trafnie podkreśla R. Skubisz, dla uznania danej reklamy za uchybiającą godności człowieka nie wystarczy stwierdzenie, iż narusza ona jakieś kanony estetyki lub jest w złym guście, gdyż zadaniem normy zawartej w art. 16 ust. 1 pkt. 1 nie jest bowiem kształtowanie poczucia piękna, lecz eliminacja czynów niegodziwych i ochrona podstawowych wartości charakterystycznych dla danego społeczeństwa[1].

Moim zdaniem za reklamę uchybiającą godność człowieka należy uznawać nie tylko tą wypowiedź o charakterze reklamowym, która narusza podstawowe wartości powszechnie przyjęte w danym społeczeństwie poprzez przedstawianie czynów niegodziwych w stosunkach międzyludzkich, ale także te formy reklamy które pokazują niegodziwość człowieka w obchodzeniu się ze zwierzętami czy szeroko pojętym środowiskiem naturalnym.

Warte odnotowania jest także stwierdzenie I. Wiszniewskiej[2], która słusznie zauważyła, iż reklamy tego typu często stanowią kwalifikowany przypadek reklamy nierzeczowej[3] [4] [5].

Należy ponadto pamiętać, iż ocena godziwości treści reklamowych w dużym stopniu jest poddana zmienności stosunków społecznych.


[1]   E. Nowińska, Zwalczanie… op. cit. s. 79

[2]   I. Wiszniewska, Polskie prawo reklamy, Warszawa 1998, s. 44

[3]   np. casus odzieżowej firmy „Benetton” por. E. Nowińska, Zwalczanie… op. cit. s.115

[4]   zob. K. Woryna, Reklama… op. cit. s. 829

[5]   I. Wiszniewska, Polskie…op. cit. s. 29

Koncesje w Polsce (obowiązujący stan prawny)

Ustawa z dnia 19 listopada 1999 r. Prawo działalności gospodarczej – zajęła miejsce wysłużonej ustawy z 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej, jednakże obecny stan prawny określający system koncesjonowania dalej charakteryzuje się dużym stopniem skomplikowania. Z analizy charakteru działalności będących przedmiotem koncesji wynika, że są to dziedziny, które do czasu uchwalenia Ustawy o działalności gospodarczej (tj. do 1988 r.) były zastrzeżone wyłącznie dla państwa lub podmiotów gospodarki uspołecznionej. Zmiany w obowiązującym prawie utrzymały ideę koncesji udzielanych na prowadzenie określonej działalności gospodarczej objętej formalnie monopolem państwa dopuszczając do jej wykonywania również niepaństwowe podmioty gospodarcze. Prawo działalności gospodarczej definiuje wszystkie obszary koncesjonowane oraz ogólne warunki uzyskania koncesji na dany rodzaj działalności, a więc zasady wydawania, odmawiania i cofania tych aktów, kontroli i nadzoru organów nad korzystaniem z przyznanych uprawnień[1]. Warunki szczegółowe określać mają odpowiednio przepisy innych ustaw, z których ustawa wymienia tylko dwie (z ośmiu).[2]

Prawo działalności gospodarczej wprowadziło nakaz, aby zakres i warunki wykonywania koncesjonowanej działalności gospodarczej określały przepisy odrębnych ustaw. Przewiduje też, że koncesje wymagane są w dziedzinach działalności gospodarczej mających szczególne znaczenie ze względu na bezpieczeństwo państwa lub obywateli albo inny ważny interes o ile działalność ta nie może być wykonywana jako wolna lub po uzyskaniu zezwolenia[3]. Oznacza to, że wydawanie koncesji przewiduje się w takich okolicznościach, których z góry nie można przewidzieć. Należy zwrócić uwagę również na szczególny sposób ustalenia kompetencji koncesyjnych dla organów administracji publicznej, odbiegający od klasycznego ujęcia koncesji. Koncesje w prawie polskim udzielane są przez naczelne organy administracji państwowej, ale i organy jednostek samorządu terytorialnego (odrębnie gmina, powiat, województwo) posiadające upoważnienie ustawowe[4].

Koncesja dla rozwiązań przyjętych w Polsce jest typową decyzją uznaniową gdyż normy zawierają pojęcia nieostre i ocenne, a organ administracyjny może określić dodatkowe wymogi wobec wnioskodawcy przy jednoczesnym nieostrym określeniu ich zakresu i kryteriów oceniających ich spełnienie.[5] Jest to akt administracyjny złożony, w którym organ administracji nadaje przedsiębiorcy nowe prawo przenosząc na niego przysługujące mu kompetencje, a także może wyłączyć wszystkich innych na danym obszarze od konkurencji z posiadaczem koncesji. Są to decyzje administracyjne nadawane w trybie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego[6].

Ustawa nie przewiduje w zasadzie ustanawiania żadnych szczególnych obowiązków koncesjonariuszy. Dopiero w ustawach szczególnych (chociaż nie we wszystkich) znaleźć można rozwiązania upodabniające polskie koncesje do koncesji niemieckich czy francuskich koncesji służby publicznej bądź koncesji robót publicznych. Rozwiązania takie znajdujemy w ustawie o autostradach płatnych, w Prawie energetycznym, ustawie o transporcie kolejowym.

Przykładowo przedsiębiorca energetyczny będący koncesjonariuszem zobowiązany jest do utrzymywania zdolności obiektów, instalacji i urządzeń celem wykonywania dostaw energii w sposób ciągły i niezawodny, przy zachowaniu odpowiednich wymagań jakościowych. Będąc dostawcą energii bądź jej dystrybutorem, ma obowiązek zawierania umów dostawy lub sprzedaży, a także podłączenia do sieci z każdym podmiotem spełniającym techniczne i ekonomiczne warunki przyłączenia na warunkach równych wszystkim. Koncesjonariusze maja obowiązek utrzymywania niezbędnych, określonych przez władzę koncesjonującą, rezerw paliw energetycznych oraz stosowania w obrocie cen określonych taryfą zatwierdzoną przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki.[7]

Poza koncesjami funkcjonują zezwolenia. Jest ono rozumiane bądź jako uchylenie ogólnego zakazu prowadzenia działalności gospodarczej, który został ustanowiony przez państwo, bądź jako stwierdzenie organu administracji publicznej, że nie zachodzą żadne przeszkody do podjęcia i prowadzenia określonej działalności gospodarczej. Zezwolenie jest uprawnieniem specjalnym, indywidualnie udzielanym przez organy administracji publicznej poszczególnym osobom, którego nie można odmówić (w odróżnieniu od koncesji) jeżeli wnioskodawca spełnia wymogi określone przepisami prawa. Warunki uzyskania zezwoleń w sposób odpowiednio zróżnicowany określają odpowiednio odrębne ustawy, natomiast w przypadku koncesji ogólne warunki uzyskania określają przepisy Prawa działalności gospodarczej.


[1] M.Waligórski, Administracyjna regulacja działalności gospodarczej Poznań 1998 str.256-257

[2] Art.14 ust.1,2 i 3 i art.15.ust.5,6 Ustawy – Prawo działalności gospodarczej

[3] M.Waligórski, Nowe prawo działalności gospodarczej, str.236-237

[4] Szerzej D.R.Kijowski, Pozwolenia w administracji publicznej, Białystok 2000, str.148-158

[5] M.Waligórski, Nowe prawo działalności gospodarczej, str.250

[6] M.Waligórski, Administracyjna regulacja str.256-257

[7] D.R.Kijowski, Pozwolenia w administracji publicznej, Białystok 2000, str.157