Aspekty prawne reklamy internetowej

Rozdział ten jest fragmentem wykładu Pana Xawerego Konarskiego wygłoszonego w ramach konferencji poświęconej marketingowi internetowemu, która odbyła się w dniach
28 – 29 czerwca 2000 r.

Zawieranie umów w Internecie

Uwagi ogólne

W ramach umów zawieranych w Internecie należy wyróżnić dwie podstawowe grupy:

a) umowy dotyczące usług sieciowych, które stanowiąc tzw. usługi telekomunikacyjne o charakterze powszechnym i regulowane są ustawą o łączności, zgodnie z którą Internet uznano za sieć telekomunikacyjną (w konsekwencji, wiele firm świadczących usługi w Internecie powinno starać się o koncesje na usługi np. udostępniania kont poczty elektronicznej) oraz b) umowy cywilnoprawne (sprzedaży etc.) zawierane za pomocą Internetu. Ta druga kategoria umów regulowana jest przede wszystkim przepisami kodeksu cywilnego oraz – od l lipca 2000 r. – przepisami ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów (Dz. U. z 2000 r., nr 22, poz. 271). W ramach niniejszego opracowania zostanie omówiona właśnie ta druga grupa umów.

Sposoby zawierania umów w Internecie

Umowy w Internecie zawierane są za pomocą dwóch podstawowych sposobów:

  • poprzez stronę WWW (a w zasadzie sklep internetowy, będący rozbudowaną stroną WWW),
  • poprzez pocztę elektroniczną (e-mail).

W tym pierwszym przypadku, umowy są w zasadzie zawarte według – z punktu widzenia prawa cywilnego – następującego schematu:

  1. prezentacja towarów lub usług na stronie WWW stanowi zaproszenie do składania oferty;
  2. użytkownik Internetu poprzez przesłanie zamówienia, składa ofertę (art.66 i n. k.c.) zawarcia umowy (przeważnie na warunkach określonych na stronie WWW);
  3. do zawarcia umowy dochodzi w chwili przesłania przez firmę przedstawiającą w Internecie swoje towary lub usługi, potwierdzenia przyjęcia zamówienia. Ten sposób zawierania umów posiada jedną istotną zaletę dla właściciela sklepu internetowego – z cywilnoprawnego punktu widzenia – nie ma on bowiem obowiązku przyjmowania ofert składanych przez użytkownika Internetu, może więc je on odrzucić.

Zawieranie umowy przy użyciu poczty elektronicznej (e-mail) cechuje przede wszystkim to, że materiały są rozsyłane przez właściciela określonych towarów lub usług do określonych osób. W związku z tym schemat zawarcia umowy jest prostszy i wygląda następująco:

  1. przesłanie materiałów dotyczących towarów lub usług do poszczególnych mail-boksów stanowi złożenie oferty w rozumieniu art.66 i n. k.c.
  2. umowa zostaje zawarta poprzez złożenie zamówienia przez dysponenta mail-boksu.

W powyższym schemacie, przeciwnie niż w przypadku podanym powyżej, właściciel sklepu internetowego jest związany swoją ofertą – w przypadku złożenia zamówienia, nie może on odmówić jego realizacji.

Forma zawierania umowy

Składanie oświadczeń woli (np. złożenie zamówienia) za pomocą elektronicznych nośników informacji, nie jest obecnie w Polsce traktowane jako dokonanie ich w formie pisemnej. Jedynym wyjątkiem jest art.7 ust. 2 prawa bankowego, dotyczący oświadczeń woli składanych w związku z dokonywaniem czynności bankowych. W związku z tym, do czasu uchwalenia ustawy o podpisie cyfrowym (prawdopodobnie w 2001 r.), podstawową rolę w zakresie oceny skuteczności umów zawieranych poprzez Internet odgrywać będzie art. 75 k.c., który stanowi, że „czynność prawna obejmująca rozporządzanie prawem, którego wartość przenosi dwa tysiące złotych, jak również czynność prawna, z  której wynika zobowiązanie do świadczenia wartości przenoszącej dwa tysiące złotych, powinna być stwierdzona pismem. W przypadku umów, których wartość wynosić będzie poniżej 2.000 złotych, strony (np. właściciel sklepu internetowego), będą mogły bez żadnych ograniczeń dowodowych, wykazywać zawarcie umowy. W przypadku umów, który wartość przekracza 2.000 złotych, ograniczenie dowodowe – w razie ewentualnego sporu – na niedopuszczalności przeprowadzenia dowodu ze świadków lub dowodu z przesłuchania stron na okoliczność zawarcia umowy.

Umowy zawierane na odległość

W dniu 2 marca 2000 r. została uchwalona ustawa o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za produkt niebezpieczny (Dz. U. z 2000 r., nr 22, poz.271). Ustawa, która wchodzi w życie w dniu l lipca 2000 r., odgrywać będzie istotną rolę dla oceny transakcji internetowych. Dotyczy to w szczególności jej art. 6 – 17 poświęconych umowom zawieranym na odległość oraz art. 18 – odnoszący się do zawierania umów w oparciu o tzw. ogólne warunki umowy.

Umowy zawierane na odległość to umowy zawierane z konsumentami bez jednoczesnej obecności obu stron, przy wykorzystywaniu środków porozumiewania się na odległość, jeżeli kontrahentem konsumenta jest przedsiębiorca, który w taki właśnie sposób zorganizował swoją działalność. Ustawa odnosi się zarówno do „tradycyjnych”, jak i elektronicznych form porozumiewania się na odległość. W związku z tym, przepisy ustawy znajdą zastosowanie m.in. do sklepów internetowych, działających w istocie według tych samych zasad co firmy wysyłkowe, z tym, że polem wystawienniczym jest strona WWW zamiast np. reklamy prasowej z wydrukowanym formularzem zamówienia, czy katalogu lub programu telewizyjnego. Różnica z innymi sposobami zawierania umów na odległość polega również i na tym, że transakcje internetowe odbywają się w drodze korespondencji prowadzonej nie w formie pisemnego zamówienia (np. zamówienie towaru z katalogu), czy też zamówienia telefonicznego (np. przy teleshoppingu), lecz w drodze przesłania wiadomości pocztą elektroniczną (e-mail). Termin „konsument” jest w polskiej ustawie, inaczej niż w będącej jej pierwowzorem Dyrektywie UE nr 97/7, rozumiany szeroko i obejmuje: „wszystkie osoby, które zawarły umowę z przedsiębiorcą w celu bezpośrednio nie związanym z działalnością gospodarczą”. Oznacza to, że obejmuje on nie tylko osoby fizyczne, ale i prawne, pod warunkiem, że są one końcowymi nabywcami dóbr i usług, działającymi poza zakresem swoich czynności zawodowych (gospodarczych). Konsumentem będzie więc np. kancelaria prawna nabywająca towary w sklepie internetowym (nie w celu dalszej odsprzedaży).

W przypadku umów zawieranych na odległość, ochrona konsumenta jest oparta na trzech zasadniczych założeniach. Po pierwsze, konsument powinien być przed zawarciem umowy powiadomiony o szeregu istotnych postanowieniach (art.9), takich jak np. kosztach oraz terminie i sposobie dostawy, miejscu i sposobie składania reklamacji, terminie w jakim informacja o cenie ma charakter wiążący etc. Informacje, te w przypadku transakcji internetowych powinny być uwidocznione na ekranie monitora (np. na stronie WWW). Po drugie, najpóźniej w momencie rozpoczęcia spełnienia świadczenia, przedsiębiorca (np. firma prowadząca sklep internetowy) powinien na piśmie potwierdzić większość spośród informacji podanych przed zawarciem umowy. Obowiązek ten, nałożony w art.9.3, ma na celu uniknięcie niebezpieczeństwa zmiany wcześniej podanych informacji przez przedsiębiorcę, jak i ułatwienie konsumentowi w razie sporu udowodnienia, na jakich warunkach umowa została zawarta. Po trzecie, konsument ma prawo odstąpienia od umowy, bez podania przyczyn, w terminie 10 dni od dnia wydania rzeczy tj. w istocie od dnia wysłania towaru przez przedsiębiorcę (art. 544 k.c.). Termin 10-dniowy ulega wydłużeniu (do 3 miesięcy) w przypadku, gdy przedsiębiorca uchybił obowiązkowi z art.9.3 i nie poświadczył na piśmie postanowień umowy. Prawo odstąpienia nie przysługuje konsumentowi w sytuacjach wymienionych w art.10.3, w tym m.in. przy dostarczaniu prasy. Od prawa odstąpienia należy odróżnić prawo wypowiedzenia z zachowaniem terminu miesięcznego, które służy konsumentowi w przypadku umów o świadczenie ciągłe lub okresowe zawartych na czas dłuższy niż rok lub umów zawartych na czas nieoznaczony. Charakter taki niewątpliwie będą miały np. umowy abonenckie on-line.

Szczególnie kontrowersyjnym przepisem ustawy jest – bezwzględnie obowiązujący -art.11.1, który inaczej niż Dyrektywa nr 97/7, wprowadził zakaz uiszczenia ceny za towar (lub wynagrodzenia za usługę) przez konsumenta przed otrzymaniem świadczenia. Przepis ten stoi w sprzeczności z ustaloną praktyką obrotu, w tym i umów on-line. Z drugiej jednak strony, w innych przepisach ustawy (art. 8.3 oraz 12.2) wyraźnie dopuszczono możliwość dokonywania przez konsumenta, przed otrzymaniem świadczenia, określonych płatności na rzecz przedsiębiorcy – np. w formie przedpłat. O zakresie zastosowania powyższego zakazu zdecyduję więc prawdopodobnie dopiero jego wykładnia przez sądy czy Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumenta (UOKiK).

Zawieranie umów on-line w oparciu o wzorce umów (regulaminy)

Transakcje internetowe prawie zawsze zawierane są w oparciu o uprzednio już przygotowany przez podmiot prezentujący swoje towary lub usługi (np. firmę prowadzącą sklep internetowy) – zestaw klauzul kontraktowych, wprowadzanych do formularza zamówienia. W związku z tym, do umów on-line, zastosowanie znajdą przepisy dotyczące tzw. ogólnych warunków umów. W konsekwencji, stosowane w Internecie wzorce, powinny być przedmiotem sprawdzenia, czy skutecznie – z punktu widzenia przepisów kodeksu cywilnego – zostały wprowadzone do umów z konsumentami oraz czy nie zawierają one postanowień, które są niedopuszczalne jak zastrzegające dla firmy przygotowującej taki wzorzec, rażąco nieuzasadnione korzyści.

Zgodnie z art.18 ustawy z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów, nowelizującym art. 384 k.c., w przypadku umów zawieranych z konsumentami, ustalone przez stronę ogólne warunki umów, wzory umów, regulaminy wiążą drugą stronę tylko wówczas, gdy zostały jej doręczone przy zawarciu umowy. To samo dotyczy wzorców wydawanych w czasie trwania stosunku umownego o charakterze ciągłym (np. w trakcie wykonywania umowy o utrzymywanie skrzynki poczty elektronicznej). Z kolei przepis art.385§2 k.c. stanowi, że wzorzec powinien być sformułowany jednoznacznie w sposób zrozumiały, a postanowienia niejednoznaczne tłumaczy się na korzyść konsumenta. W art.385§3 k.c. wymieniono dwadzieścia trzy postanowienia (klauzule) umowne, które uznano za niedozwolone m.in. – przewidujące postanowienia, z którymi konsument nie miał możliwości zapoznania się przed zawarciem umowy (pkt 4), uzależniające zawarcie, treść lub wykonanie umowy od zawarcia innej umowy, nie mającej bezpośredniego związku z umową zawierającą oceniane postanowienie (pkt 7), uzależniające spełnienia świadczenia od okoliczności zależnych tylko od woli kontrahenta konsumenta (pkt 8), uprawniające kontrahenta konsumenta do jednostronnej zmiany umowy bez ważnej przyczyny podanej w umowie (pkt 10), nakładające wyłącznie na konsumenta obowiązek zapłaty ustalonej sumy na wypadek rezygnacji z zawarcia lub wykonania umowy (pkt 16), stanowiące, że umowa zawarta na czas oznaczony, ulega przedłużeniu, o ile konsument, dla którego zastrzeżono rażąco krótki termin, nie złoży przeciwnego oświadczenia (pkt 18), przewidujące uprawnienie konsumenta do określenia lub podwyższenia ceny lub wynagrodzenia po zawarciu umowy bez przyznania konsumentowi prawa odstąpienia od umowy (pkt 20).