Archiwum autora: prace

Ustawa konstytucyjna z 17 października 1992 roku

Uchwalenie ustawy konstytucyjnej „O wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym” nie było w polskiej tradycji ustrojowej ani czymś nowym, ani oryginalnym, niemniej jednak był to ważny etap w kształtowaniu się ustroju politycznego państwa, jego przebudowy i szukania oparcia na zasadach wynikających z tradycji demokratycznej.

Ustawa konstytucyjna z 17 października 1992 roku była najobszerniejszą w historii prawa konstytucyjnego w Polsce małą konstytucją. Składała się ona z 78 artykułów podzielonych na 5 rozdziałów, które jednak nie wyczerpywały wszystkich kwestii zwyczajowo regulowanych w konstytucji. Nie była ona jedynym aktem prawnym tej rangi regulującym ustrój polityczny Polski. Obok niej nadal obowiązywały pewne przepisy konstytucji z 1952 roku, jej rozdziały wielokrotnie nowelizowane i uzupełniane, które na podstawie art. 77 Małej Konstytucji z 1992 roku zachowały moc obowiązującą. Dotyczyło to w sumie 61 artykułów, przede wszystkim rozdziału 8, określającego podstawowe prawa i obowiązki obywateli, a także rozdziału 1 o podstawach ustroju politycznego i jego obowiązywaniu, przebudowanego i zmienionego w toku nowelizacji w 1989 roku, rozdziału 4 o Trybunale Stanu, Trybunale Konstytucyjnym, Najwyższej Izbie Kontroli, Rzeczniku Praw Obywatelskich. Obowiązywał nadal rozdział 7 o sądzie i prokuraturze, rozdział 9 o zasadach prawa wyborczego, rozdział 10 określający godło państwowe, barwy, hymn i stolicę Rzeczypospolitej Polskiej oraz rozdział 11 dotyczący zmiany konstytucji.

Tak więc ustawa konstytucyjna z 17 października 1992 roku o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym wraz z utrzymanymi w mocy przepisami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lipca 1952 roku zawierała 106 artykułów podzielonych na 11 rozdziałów.

Forma państwa czyli sposób zorganizowania i sprawowania władzy państwowej określona była przez szereg zasad naczelnych. W konstytucji PRL z 1952 roku (po zmianach z lutego 1976 roku) do zasad naczelnych należały między innymi takie, jak: republikańska forma rządów, ludowładztwo, przewodnia rola partii marksistowskiej, praworządność socjalistyczna czy socjalistyczny kierunek rozwoju państwa. W pozostawionych zaś w mocy przepisach z 1952 roku i w Małej Konstytucji z 1992 roku wyróżniamy następujące zasady: republikańskiej formy rządów, demokratycznego państwa prawnego, suwerenności narodu, reprezentacji politycznej, praworządności, pluralizmu politycznego, samorządności terytorialnej, swobody działalności gospodarczej i ochrony własności, niezawisłości sędziowskiej, podziału władz, dwuizbowości parlamentu, pięcioprzymiotnikowego prawa wyborczego, parlamentarno-prezydenckiej formy rządów. Poniżej spróbujemy przyjrzeć się niektórym z nich.[1]

Zasada demokratycznego państwa prawnego zapisana jest już w art.1 przepisów utrzymanych w mocy z Konstytucji z 1952 roku. Ustrojodawca przyjmuje, że Rzeczpospolita jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Zasada państwa prawnego wprowadzona została do Konstytucji z 1952 roku  nowelą z 29 grudnia 1989 roku. Zapis ten należy rozumieć jako postulat, powinność stawania się Rzeczypospolitej Polskiej państwem prawa, jako zobowiązanie nałożone na wszystkie organy państwowe do podejmowania działań w kierunku urzeczywistnienia idei państwa prawnego. Pod względem formalno-prawnym państwo prawne to państwo rządzone przez prawo, które stoi ponad państwem, „rządy prawa a nie ludzi”, a także pierwszeństwo prawa wobec wszelkich innych (politycznych, zwyczajowych, itp.) reguł i norm w postępowaniu organów państwowych. Urzeczywistnieniu tak pojętej zasady państwa prawnego służy związanie państwa z prawem. Niezbędnym elementem takiego związania jest istnienie   porządku   prawnego,  na  którym  opiera  się  struktura  państwa, czyli

prawne określenie zasad organizacji władzy państwowej i granic jej ingerencji w prawa jednostki. Te zasadnicze decyzje muszą mieścić się w jasno określonych i spójnych normach, składających się na hierarchiczny system  źródeł  prawa.  Szczególne  miejsce w tym systemie  zajmuje konstytucja

jako ustawa zasadnicza, akt o szczególnej formie, regulujący ustrój władz państwowych i pozycję jednostki w państwie i przez swą nadrzędność zapewniający spójność całego porządku prawa. Użyty w tym artykule termin „demokratyczne” pozbawiony  jakichkolwiek  przymiotników oznacza, że chodzi

o demokracje w znaczeniu uniwersalnym.. Demokratyczne państwo to takie, w którym prawo odzwierciedla akceptowany społecznie system wartości. Formalnymi gwarancjami demokracji są konstytucyjne instytucje określające demokratyczny charakter władzy państwowej, zapewniające udział społeczeństwa w podejmowaniu decyzji państwowych. Należą do nich: zasada suwerenności narodu, zasada pluralizmu politycznego oraz zasady odnoszące się do sposobu realizacji władzy – systemu przedstawicielskiego, form demokracji bezpośredniej (referendum) i udziału samorządu terytorialnego w sprawowaniu władzy.


[1] Charakterystyka zasad naczelnych według  W. Skrzydło „Prawo Konstytucyjne”, Lubelskie Towarzystwo Naukowe, Lublin 1995, ss. 158-189

Rozpijanie małoletniego

Przestępstwo to jest ujęte w art. 208 k.k.

Nikt nie zaprzeczy, że plaga alkoholizmu opanowała Polskę. Dotyka ona nie tylko dorosłych. Coraz więcej słyszy się o najmłodszych, którzy niejednokrotnie zmuszani nadużywają alkoholu. Nie trzeba udowadniać, jak tego typu używka działa na psychikę dorosłych, a co dopiero, gdy chodzi o dzieci, których organizm nie jest w pełni rozwinięty. „Z prowadzonych badań naukowych wynika, że każdorazowe wprowadzenie do ustroju człowieka nawet minimalnej dawki alkoholu powoduje powstawanie zmian, które odbijają się na wszystkich czynnościach organizmu.”68

Walkę z alkoholizmem deklaruje ustawa z 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi69. Ustawa ta nie jest pierwszą regulacją w tym zakresie70. Ważnym uregulowaniem z punktu ochrony dziecka jest podanie przez ustawodawcę w art. 46 ust. 1 definicji napoju alkoholowego. Jest nim produkt przeznaczony do spożycia zawierający alkohol etylowy w stężeniu przekraczającym 1,5%71. Ustawa zabrania również tak sprzedaży jak i podawania napojów alkoholowych osobom do lat 18 – art. 15 pkt 2. Złamanie tego zakazu stanowi wykroczenie z art. 43 ust. 1 i zagrożone jest karą grzywny. Przy czym nie jest istotne czy alkohol został przez dziecko skonsumowany czy też nie.

Kolejnym elementem ochrony dzieci przed ujemnymi skutkami używania alkoholu jest penalizacja przestępstwa rozpijania małoletniego. Artykuł 208 k.k. brzmi: „Kto rozpija małoletniego dostarczając mu napoju alkoholowego, ułatwiając jego spożycie lub nakłaniając go do spożycia takiego napoju podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.” Przedmiotem ochrony jest rozwój psychiczny, fizyczny i moralny małoletniego, a więc osoby, która nie ukończyła 18 roku życia. Przez pojęcie „rozpija” należy rozumieć takie działanie, które stwarza niebezpieczeństwo przyzwyczajenia małoletniego do stałego picia napojów alkoholowych lub umocnienia w nim tego rodzaju skłonności72. Znamię to zakłada wielokrotność działania powtarzającego się z pewną częstotliwością, natomiast jednorazowe działanie może zostać uznane jedynie za usiłowanie przestępstwa z art. 208.73

Przepis ten przewiduje trzy postacie działania, a mianowicie:

  • dostarczanie małoletniemu napojów alkoholowych,
  • ułatwianie spożywania takich napojów,
  • nakłanianie do spożycia.

Na byt przestępstwa nie wpływa forma działania. Niezależnie od tego, którą z form przybiera, działanie wyczerpuje znamiona przestępstwa. Tak więc jest to przestępstwo formalne, gdyż ustawa nie uzależnia jego wykonania od skutku w postaci doprowadzenia małoletniego do uzależnienia74. Przestępstwo to ma charakter umyślny, a więc może być ono popełnione z zamiarem bezpośrednim – jeśli chodzi o nakłanianie, natomiast gdy w grę wchodzi dostarczanie i ułatwianie – z zamiarem ewentualnym. Każde przyzwyczajenie jest rezultatem mającym swój początek w czasie. Przyzwyczajanie dziecka do picia rozpoczyna się z pierwszym jego kontaktem z alkoholem.

Ułatwianie małoletniemu spożycia alkoholu oznacza usuwanie przeszkód, a także stwarzanie warunków do jego skonsumowania (np. poprzez danie pieniędzy na zakup)75. Nakłanianie natomiast to oddziaływanie na psychikę małoletniego w kierunku wywołania decyzji spożycia alkoholu (może mieć formę np. namowy czy zachęty)76.

Z ostatnich badań wynika, że w przeciągu roku liczba przestępstw wzrosła niemal dwukrotnie.

Art. 208
2000 r. 2001 r. 2002 r.
253 370 635

Dane na podst. badań przeprowadzonych przez Komendę Główną Policji udostępnione w Internecie na stronie kgp.gov.pl

Większość z tych przestępstw to rozgrywające się w domu dramaty rodzin alkoholików. Potrzebna jest w tym zakresie większa ochrona dzieci, a przede wszystkim skuteczniejsza prewencja w tym zakresie.


68 V. Konarska – Wrzosek: Ochrona dziecka…, jw. s. 95.

69 Dz. U. z 1983 nr 35 poz. 230 z późniejszymi zmianami.

70 Pierwszą regulacją w tym zakresie była ustawa z 10 grudnia 1959 r. o zwalczaniu alkoholizmu (Dz. U. nr 69 poz. 434).

71 W poprzedniej ustawie ten procent był większy i wynosił 4,5%, wskutek czego można było podawać dzieciom niektóre rodzaje piwa i wina, co oznaczało umożliwianie rozpijania dzieci w świetle prawa.

72 Por. Uchwała Pełnego Składu Izby Karnej Sądu Najwyższego z 9. VI. 1976 r., VI KZP 13/75.

73 Inaczej stanowiła uchwała Sądu Najwyższego z 16 IV 1959 r., VI KO 56/59, zgodnie z którą: „jednorazowe podanie niepełnoletniemu napoju alkoholowego wyczerpuje znamiona przestępstwa rozpijania małoletniego, jeżeli w konkretnych okolicznościach może sprawić, że niepełnoletni zacznie poddawać się pijaństwu, lub też umocni się w ujawnionej skłonności.”

74 Część przedstawicieli doktryny uważa, że jest to przestępstwo skutkowe. Por. np. Z. Czeszejko – Sochacki: Przestępstwo rozpijania małoletniego. Warszawa 1975 s. 105 – 106, podobnie K. Buchała: Prawo karne…, Warszawa 1980 s. 710.

75 Por. A. Ratajczak: Przestępstwa przeciwko rodzinie.., jw. s. 170.

76 op. cit. s. 171.

Konstytucja z dnia 2 kwietnia 1997 roku – c.d.

kontynuacja pracy mgr z lutego

Regulacje dotyczące Sejmu i Senatu są zbliżone do tych, które zawierała Mała Konstytucja. Sejm wybierany jest w pięcioprzymiotnikowych wyborach: powszechnych, równych, bezpośrednich, proporcjonalnych i tajnych. Wedle stanowisk organizacji skrajnie prawicowych, a więc zwłaszcza tych, które krzewią idee zachowawczo-monarchistyczne, Sejm powinien być wybierany w wyborach większościowych, a nie proporcjonalnych, co dokładniej oddałoby wolę obywateli.  Utrzymana został czteroletnia kadencja parlamentu, liczba parlamentarzystów: 460 posłów i 100 senatorów, zasada mandatu wolnego i silnego immunitetu. Do podmiotów, którym przysługuje inicjatywa ustawodawcza, dodano grupę co najmniej 100 000 obywateli, mających czynne prawo wyborcze (art. 118 ust. 2).

Postanowienia dotyczące referendum ogólnokrajowego nie zmieniły się znacznie od regulacji z Małej Konstytucji z 1992 roku. Maże ono zostać zarządzone przez Sejm (bezwzględną większością głosów), lub Prezydenta RP (za zgodą Senatu wyrażoną bezwzględną większością głosów) w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa (art. 125). Wynik jest wiążący, jeśli wzięło udział więcej niż połowa uprawnionych do głosowania. Artykuł 235 wprowadza możliwość zarządzenia referendum zatwierdzającego zmianę konstytucji. O ważności obydwu z nich decyduje Sąd najwyższy.

Regulacje dotyczące osoby Prezydenta RP również nie zmieniły się w sposób istotny od rozwiązań poprzedniej ustawy. Głowa państwa wybierana jest w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym, na pięcioletnią kadencję. Artykuł 126 stanowi, ze: „1. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej jest najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej i gwarantem ciągłości władzy państwowej. 2. (..) czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa, oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium.”. Prezydent RP jako reprezentant państwa w stosunkach zewnętrznych: ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe, mianuje i odwołuje pełnomocnych przedstawicieli Rzeczypospolitej Polskiej w innych państwach i przy organizacjach międzynarodowych, przyjmuje listy uwierzytelniające i odwołujące akredytowanych przy nim przedstawicieli dyplomatycznych innych państw i organizacji międzynarodowych (art. 133). Prezydent wydaje akty urzędowe (w zakresie swoich konstytucyjnych i ustawowych kompetencji, które wymagają kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów. Katalog 30 uprawnień nie wymagających kontrasygnaty przedstawia art. 144 ust. 3.

Trybunał Konstytucyjny zgodnie z art. 190 wydaje orzeczenia, które mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Jest to uprawnienie o mocy dużo większej  niż w poprzednio obowiązującej ustawie, bowiem zgodnie z art. 33a ust 2 przepisów utrzymanych w mocy Konstytucji z 1952 roku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego podlegały rozpatrzeniu przez Sejm.

Jako organy kontroli państwowej i ochrony prawa konstytucja wymienia: Najwyższą Izbę Kontroli, Rzecznika Praw Obywatelskich oraz Krajową Radę Radiofonii i Telewizji. Nowością jest tu instytucja Rzecznika Praw Obywatelskich, powoływanego przez Sejm za zgodą Senatu na 5 lat. Rzecznik zgodnie z art. 208 stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz innych aktach normatywnych. Jest on w swojej działalności niezawisły, niezależny od innych organów państwowych i odpowiada jedynie przed Sejmem na zasadach określonych w ustawie.

W rozdziale dotyczącym finansów publicznych znalazł się zapis o zakazie zaciągania pożyczek lub udzielania gwarancji i poręczeń finansowych, w następstwie których państwowy dług publiczny przekroczy 3/5 wartości rocznego produktu krajowego brutto (art. 216 ust. 5). Natomiast art. 220 ust. 2 mówi, że: „Ustawa budżetowa nie może przewidywać pokrywania deficytu budżetowego przez zaciąganie zobowiązania w centralnym banku państwa.” Tak więc zakładana jest możliwość uzależnienia budżetu państwa od zagranicznych banków komercyjnych.

Konstytucja w rozdziale 11 przewiduje możliwość wprowadzenia 3 stanów nadzwyczajnych: stanu wojennego, stanu wyjątkowego i stanu klęski żywiołowej. Dwa pierwsze wprowadza Prezydent RP za zgodą Rady Ministrów, a ostatni Rada Ministrów. Art. 228 ust. 6 i 7 mówi, że w czasie stanu nadzwyczajnego nie mogą być zmienione: konstytucja, ordynacje wyborcze do Sejmu, Senatu i organów samorządu terytorialnego, ustawa o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej oraz ustawy o stanach nadzwyczajnych, a w czasie stanu nadzwyczajnego i w ciągu 90 dni po jego zakończeniu nie może być skrócona kadencja Sejmu, przeprowadzone referendum ogólnokrajowe, nie mogą być przeprowadzone wybory do Sejmu, Senatu, organów samorządu terytorialnego oraz wybory Prezydenta Rzeczypospolitej, a kadencje tych organów ulegają odpowiedniemu przedłużeniu.

[kolejny fragment pracy magisterskiej omawiającej nasze konstytucje wkrótce]

Przestępstwo pornografii

Przestępstwo pornografii ujęto w artykule 202 § 2 i § 3 Kodeksu Karnego.

Według wielu przedstawicieli doktryny kodeks karny z 1997 r. przyjął rozwiązania, które odpowiadają europejskim standardom w zakresie regulacji przestępstwa pornografii. Od dawna istnieje spór na temat tego, czym jest pornografia. Niewątpliwe jest jednak natomiast to, że wydawnictwa i filmy pornograficzne są ogólnie dostępne – 63% ankietowanych w 1994 roku przez CBOS uznało, że materiały pornograficzne są ogólnie dostępne, jedynie 3% było innego zdania16.

Zgodnie z art. 202 § 2 k.k. karalne jest prezentowanie lub udostępnianie osobie małoletniej treści pornograficznych. Przepis ten został dodany w toku prac Komisji Sejmowej i miał uzupełnić regulację przewidzianą w art. 202 § 1 – 3 k.k. dotyczącą czynności związanych z udostępnianiem lub rozpowszechnianiem pornografii17.

Przesłanką penalizacji jest zapobieganie demoralizacji nieletnich. Przedmiotem ochrony zaś prawidłowy rozwój psychiczny dziecka. „Ustawodawca założył, że ich aparat intelektualno – wolicjonalny nie jest jeszcze dostatecznie ukształtowany i w pełni rozwinięty (…)”18. Dzieci wykorzystywane w procesie pornografii są nawet przygotowywane w taki sposób, by odpowiadały jak dorosłe19.

Prezentowanie lub udostępnianie nie musi mieć charakteru publicznego, nie musi być skierowane wyłącznie do małoletniego – może być skierowane np. do grupy osób dorosłych, wśród których znajduje się nieletni. Znamię prezentowania polega na wystawianiu czegoś na widok publiczny. Odpowiedzialności za prezentowanie treści pornograficznych osobie małoletniej podlega sprawca, który „sam wychodzi z inicjatywą” pokazania takich treści. Odpowiedzialność ta nie jest zależna od woli czy postawy osoby małoletniej, a przestępstwo zachodzi także wtedy, gdy prezentowanie treści pornograficznych następuje za jego przyzwoleniem. Znamię udostępniania polega na umożliwieniu dziecku skorzystania z przedmiotu o charakterze pornograficznym. Udostępnić te przedmioty można w różny sposób, np.: przez sprzedanie, nieodpłatne korzystanie czy też pozostawienie ich w widocznym miejscu, co spowoduje swobodny dostęp do nich i możliwość skorzystania z nich. Sprawca nie zaznajamia dziecka z treściami pornograficznymi bezpośrednio, ale umożliwia mu skorzystanie z nich według własnej woli.

Czyn w postaci prezentowania treści pornograficznych może być popełniony z zamiarem bezpośrednim, natomiast co do udostępniania przedmiotów pornograficznych możliwy jest zamiar ewentualny – sprawca bierze pod uwagę fakt, że osoba, której udostępnia treści pornograficzne może mieć mniej niż 15 lat i z tym faktem się godzi.

Przedmiotem czynu z art. 202 § 3 k.k. jest produkowanie w celu rozpowszechniania lub sprowadzanie albo rozpowszechnianie treści pornograficznych z udziałem małoletniego. W literaturze takie zachowanie określa się jako „pornografia twarda”20. Jeśli chodzi o znamię produkowania w celu rozpowszechniania, to ma ono charakter kierunkowy i penalizowane jest wtedy, gdy sprawcy przyświeca konkretny cel w postaci rozpowszechniania21. W tym miejscu należy jeszcze raz przypomnieć przepis art. 200 § 2 k.k., w którym penalizowane jest utrwalanie treści pornograficznych z udziałem małoletniego poniżej 15 lat. Cechą charakterystyczną tego przestępstwa jest to, że utrwalenie treści pornograficznych jest dokonywane na użytek własny i nie jest ona rozpowszechniana22. Produkcja treści pornograficznych z art. 202 § 3 k.k. zaś tym różni się od przepisu art. 200 § 2 k.k., iż sprawca nastawiony jest na upublicznienie ich bliżej nieokreślonej liczbie osób.

Jeśli chodzi o zachowanie w postaci sprowadzania oznacza ono „powodowanie przejścia tych treści do nowych rąk”23. Może się to odbywać w różny sposób, np. poprzez przywożenie, ale też przez składanie zamówień. Rozpowszechnianie treści pornograficznych z udziałem małoletniego natomiast to upublicznienie tych treści w dowolny sposób. Może to mieć miejsce przez wystawę, zamieszczenie w Internecie, wypożyczenie, projekcję itp. Zachowania penalizowane z przepisu art. 202 § 3 k.k. mają charakter umyślny, przy czym sprowadzanie i rozpowszechnianie pornografii mogą być popełnione w każdej postaci umyślności.

Faktem jest, że pornografia dziecięca stanowi dzisiaj duże zagrożenie dla młodego pokolenia. Trudno jest ocenić skalę zjawiska, gdyż tak produkcja, jak i dystrybucja są nielegalne. Jednak dane szacunkowe mówią o setkach tysięcy wykorzystywanych dzieci. Natomiast badania przeprowadzone wskazują na niewielką liczbę prowadzonych postępowań przygotowawczych o przestępstwo pornografii24. I tak na 74 postępowania przeprowadzone w całej Polsce w 12 sprawach odmówiono wszczęcia postępowania, w 23 postępowanie umorzono, w 37 skierowano do sądu akty oskarżenia a w 2 sprawach postępowanie przygotowawcze zawieszono. Sytuację tę obrazuje następujący wykres:

Na uwagę zasługuje również fakt, że w 15 sprawach zakończonych postanowieniem o umorzeniu postępowania przygotowawczego skorzystano z pomocy aż 39 biegłych, zaś w kolejnych 33 sprawach powołano aż 104 biegłych. Świadczy to o trudności i specyficznym charakterze zagadnienia.

Na 23 przypadki z 37 skierowanych do sądu z aktami oskarżenia to przestępstwa kwalifikowane z art. 202 § 2 k.k. Doszło do skazania jedynie 7 sprawców, przy czym wobec 5 z nich sądy orzekły bezwzględną karę pozbawienia wolności.

Wśród wielu postulatów zmiany przepisów k.k. dotyczących przestępstwa pornografii z udziałem małoletnich jest również postulat dotyczący podwyższenia granicy wieku małoletniego do lat 18. Postulat ten wydaje się być zasadny. Argumentem jest nie tylko fakt niedojrzałości psychicznej małoletniego mającego 16 czy 17 lat. Potwierdza to również ratyfikowana przez Polskę Konwencja o Prawach Dziecka, nazywająca dzieckiem osobę, która nie ukończyła 18 roku życia. Według przeciwników tych argumentów taki pogląd jest sprzeczny ze stanem społecznej rzeczywistości i prowadzi do sytuacji groteskowych25. Jednak nie biorą oni pod uwagę faktu, iż wykorzystywanie dzieci do pornografii może spowodować poważne konsekwencje w rozwoju fizycznym, psychofizycznym, moralnym i społecznym człowieka, i to na całe życie. Dlatego też państwo zobowiązane jest do tego, aby chronić jak najdłużej przed tego typu zjawiskiem. Spór na temat uregulowania pornografii ma swoje odzwierciedlenie w przygotowywanych zmianach kodeksu karnego. We wszystkich, proponowanych dotychczas projektach Kodeksu karnego ma być skreślony przepis art. 200 § 2 i dodany zostałby do przepisu art. 202 jako § 4. Dodatkowo rozszerza się zakres znamion tego przestępstwa przez dodanie produkcji, przechowywania, sprowadzania lub rozpowszechniania pornografii z udziałem małoletniego poniżej 15 lat. W proponowanym przez Prezydenta RP projekcie zmian w Kodeksie karnym penalizowane jest samo posiadanie treści pornograficznych z udziałem małoletniego. Jest to odpowiedź na liczne postulaty międzynarodowych organizacji zwalczających proceder seksualnego wykorzystywania dzieci26. W projekcie tym proponuje się zmniejszenie ustawowego wymiaru kary z kary od roku do 10 lat pozbawienia wolności w górnym zagrożeniu do kary 3 lat pozbawienia wolności. Zostało również dodane nowe znamię do art. 202 § 2 k.k. rozpowszechniania treści pornograficznych w sposób umożliwiający małoletniemu zapoznanie się z nimi. Pozostawiono więc małoletniemu wolność decydowania o tym, czy chce mieć dostęp do takich treści czy nie. Nie jest to dobre rozwiązanie, gdyż dziecko ze względu na swoją niedojrzałość nie jest w stanie rozpoznać powziętej przez siebie decyzji. Poza tym trudno wymagać od dziecka podjęcia dojrzałej decyzji w tym zakresie.

Z jednej strony penalizowane ma być posiadanie materiałów pornograficznych z udziałem dzieci, a z drugiej ustawodawca pominął objęcie karą samej produkcji treści pornograficznych z udziałem nieletnich.


16 Dane na podstawie: Dzieci w prostytucji i pornografii. Raporty Ekspertyzy Opinie Wybrane materiały ze Światowego Kongresu, Sztokholm 1996. Helisińska Fundacja Praw Człowieka, s. 20.

17 A. Marek: Komentarz do kodeksu karnego. Część szczególna. Warszawa 2000, s. 152.

18 M. Mozgawa, P. Kozłowska: Prawnokarne aspekty rozpowszechniania pornografii (analiza dogmatyczna i praktyka ścigania), „Prokuratura i Prawo” 2002/3 s. 64.

19 Por. A. Krzywukska – Ptaszyńska i A. Smelkowska – Zdziabek, Pornografia dziecięca – charakterystyka zjawiska, RPEiS 1997/3.

20 Jest to pojęcie powszechnie przyjęte, por.: M. Filar Przestępstwa… . Tym pojęciem określa się również treści pornograficzne z użyciem przemocy lub posługiwaniem się zwierzęciem, pozostałe formy pornografii to tzw. „pornografia miękka”.

21 Przestępca musi działać z zamiarem dokładnie ukierunkowanym (dolus directus coloratus), tym zamiarem jest rozpowszechnianie. Por. L. Gardocki: Prawo karne, wyd. 3, 1998, s. 178.

22 Por. V. V. Konarska – Wrzosek: Ochrona dziecka…, jw. s. 74.

23 op. cit., s. 74.

24 Dane na podstawie: M. Mozgawa, P. Kozłowska: Prawnokarne aspekty…, jw. s. 23.

25 Por. M. Filar: Ochrona jednostki w nowym kodeksie karnym, „Państwo i Prawo” 98/11, s. 79.

26 Rekomendacja Rady Europy R(91)11 w sprawie seksualnego wykorzystywania dzieci do pornografii i prostytucji oraz handlu dziećmi i młodocianymi, przyjęta przez Komitet Ministrów 9. IX. 1992 r., [w:] Dzieci w prostytucji i pornografii, jw. s. 78.

Konstytucja z dnia 2 kwietnia 1997 roku

Zgromadzenie Narodowe zgodnie z rekomendacją Komisji Konstytucyjnej przyjęło większość poprawek prezydenckich do nowej konstytucji. Wśród wymienionych przyjęte zostały poprawki nr 1-5 i 11, odrzucono natomiast poprawki nr 6-10.

W środę, 2 kwietnia 1997 roku, po trwającym ponad 5 godzin głosowaniu nad poprawkami prezydenta, Zgromadzenie Narodowe o godz. 16.40  przyjęło w trzecim czytaniu nową konstytucję. Głosowało za nią 451 parlamentarzystów, przeciwnych jej przyjęciu było 40, a 6 wstrzymało się od głosu. Termin referendum zatwierdzającego nową konstytucję prezydent wyznaczył na 25 maja 1997 roku.

W niedzielnym referendum 25 maja 1997 roku za konstytucją opowiedziało się 52,71 proc. głosujących, przeciw – 45,89 proc. Frekwencja wyniosła 42,86 proc. W głosowaniu wzięło udział 12 139 790 osób z 28 324 965 uprawnionych. Głosy nieważne oddało 170 035 osób (1,4 proc.).

Nowa Konstytucja weszła w życie 17 października 1997 roku, w trzy miesiące po jej ogłoszeniu. W ten sposób przestało obowiązywać wieloletnie prowizorium konstytucyjne, na które składała się Mała Konstytucja z 1992 roku oraz część przepisów z konstytucji z 1952 roku, utrzymanych w mocy przez Małą Konstytucję. Do ugrupowań gorąco popierających nową ustawę zasadniczą należały: SLD, PSL, Unia Pracy i Unia Wolności, a więc głównie ugrupowania lewicowe. Nie spełniała ona natomiast oczekiwań partii: ROP, AWS i UPR.

Konstytucja z 2 kwietnia 1997 roku składa się z preambuły oraz 243 artykułów, rozdzielonych na 13 rozdziałów: 1. Rzeczpospolita, 2. Wolności, Prawa i Obowiązki  Człowieka  i   Obywatela,   3.  Źródła   Prawa,   4.  Sejm  i  Senat, 5. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, 6. Rada Ministrów i Administracja  Rządowa,   7.  Samorząd  Terytorialny,   8.  Sądy  i  Trybunały,  9.  Organy  Kontroli  Państwowej  i  Ochrony  Prawa,   10. Finanse Publiczne, 11. Stany Nadzwyczajne, 12.  Zmiana  Konstytucji,  13.  Przepisy  Przejściowe  i  Końcowe.

Preambuła (w wersji zaproponowanej przez Tadeusza Mazowieckiego) była wynikiem wielu kompromisów. Znajduje się w niej odwołanie do Boga, i do Narodu, a także satysfakcjonujące niewierzących powołanie się na ludzkie sumienie: „W trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny, odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o jej losie, my, Naród Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej, zarówno wierzący w Boga będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna, jak i nie podzielający tej wiary, a te uniwersalne wartości wywodzący z innych źródeł równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego – Polski, wdzięczni naszym przodkom za ich pracę, za walkę o niepodległość okupioną ogromnymi ofiarami, za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach, nawiązując do najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej, zobowiązani, by przekazać przyszłym pokoleniom wszystko, co cenne z ponadtysiącletniego dorobku, złączeni więzami wspólnoty z naszymi rodakami rozsianymi po świecie, świadomi potrzeby współpracy ze wszystkimi krajami dla dobra Rodziny Ludzkiej, pomni gorzkich doświadczeń z czasów, gdy podstawowe wolności i prawa człowieka były w naszej Ojczyźnie łamane, pragnąc na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie, a działaniu instytucji publicznych zapewnić rzetelność i sprawność, w poczuciu odpowiedzialności przed Bogiem lub przed własnym sumieniem, ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej jako prawa podstawowe dla państwa oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości, współdziałaniu władz, dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości umacniającej uprawnienia obywateli i ich wspólnot. Wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą stosowali, wzywamy, aby czynili to, dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi, a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej.”

Nowa ustawa zasadnicza stanowi, że: Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2) i stanowi dobro wspólne wszystkich obywateli (art. 1).

Suwerena określa art. 4 ust 1: „Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu”.

Art. 7 mówi, że: „Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa”. Oznacza to, że obywatelowi bez podstawy prawnej nic nie można narzucić.

Zasada podziału władz znajduje wyraz w art. 10: „1. Ustrój Rzeczypospolitej Polskiej opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sądowniczej.”

Podstawą ustroju gospodarczego jest społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych (art. 20).

Stosunki państwo – kościół reguluje art. 25, który mówi, że: „Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione”, nakazuje zachować władzom publicznym bezstronność w sprawach przekonań religijnych. Ustęp 4 tego artykułu stanowi, że: „Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a Kościołem katolickim określają umowa międzynarodowa zawarta ze Stolicą Apostolską i ustawy”.

Konstytucja zapewnia obywatelom wolność (art. 31), równość (art. 32) i nietykalność osobistą (art. 41). Wśród praw osobistych można wymienić: prawo do życia (art. 38), zakaz stosowania tortur i nieludzkiego traktowania (art. 40), prawo do ochrony prywatności (art. 47), wolność sumienia i religii (art. 53), wolność wyrażania swoich poglądów (art. 54).

Ustawa zapewnia szereg wolności i praw politycznych. Do najważniejszych można zaliczyć: wolność zgromadzeń (art. 57), wolność zrzeszania się (art. 58), równy dostęp do służby publicznej (art. 60), prawo do informacji o działalności organów władzy publicznej (art. 61).

Wśród wolności i praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych wymienić warto: prawo do własności i dziedziczenia (art. 64), prawo do ochrony zdrowia i równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej niezależnie od sytuacji materialnej (art. 68), prawo do bezpłatnej nauki w szkołach publicznych (art. 70).

W konstytucji przewidziano liczne gwarancje przestrzegania tych praw, można wśród nich wymienić: prawo do sądu i odwoływania się do co najmniej drugiej instancji, skargę konstytucyjną (art. 79) i możliwość szukania pomocy u Rzecznika Praw Obywatelskich (art. 80).

Do obowiązków obywatela polskiego należą między innymi: wierność Rzeczypospolitej  i  troska o dobro wspólne  (art. 82),  przestrzeganie  prawa  (art. 83),  obrona Ojczyzny (art. 85)  i  dbałość o stan środowiska (art. 86).

Jako źródła obowiązującego prawa Rzeczypospolitej, ustawa zasadnicza z 2 kwietnia 1997 roku wymienia w art. 87: konstytucję, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia. Nie udało się mimo starań ugrupowań prawicowych wprowadzić do tego tekstu prawa naturalnego, jako elementu obowiązującego prawa. Bardzo kontrowersyjny jest zapis art. 90, który mówi, że: „Rzeczpospolita Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach”. Artykuł ten był tematem ostrej krytyki ze strony ugrupowań prawicowych i klubów zachowawczo-monarchistycznych. Zarzucały one ustrojodawcy, że zapis ten prowadzi do ograniczenia suwerenności lub wręcz stopniowej likwidacji niepodległości państwa polskiego.[1] Członek Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego Zbigniew Romaszewski (ROP) na łamach „Rzeczypospolitej” (Nr 108 z 10.05.97) krytykował braki w  sformułowaniu artykułu. O jakiej organizacji międzynarodowej lub o jakim organie międzynarodowym mowa, i w jakich sprawach kompetencje organów władzy państwowej można przekazać ? Brak jest również wymagania, aby referendum ogólnokrajowe w tej sprawie było obowiązkowe.


[1] J. Bartyzel „Stanowisko Klubu Konserwatywnego w Łodzi i Klubu Zachowawczo-Monarchistycznego wobec uchwalonej dnia 2 kwietnia 1997 roku Konstytucji RP” Pro Fide, Rege et Lege nr (28), 1997, s.29

Reklama uchybiająca godności człowieka

Z reklamą uchybiającą godności człowieka będziemy mieli do czynienia wtedy, gdy wypowiedź taka będzie sprzeczna z ogólnie przyjętymi w Polsce zasadami etyczno – moralnymi. Jak trafnie zauważa E. Nowińska z taką sytuacją będziemy mieli do czynienia w przypadku, gdy przekaz reklamowy będzie zawierał treści nieprzyzwoite lub obraźliwe. Przykładowo zaliczyć tu można eksponowanie nędzy, poniżenia, cierpienia człowieka czy wykorzystywanie symboli religijnych w sposób, który narusza uczucia religijne osób wierzących .

Jak trafnie podkreśla R. Skubisz, dla uznania danej reklamy za uchybiającą godności człowieka nie wystarczy stwierdzenie, iż narusza ona jakieś kanony estetyki lub jest w złym guście, gdyż zadaniem normy zawartej w art. 16 ust. 1 pkt. 1 nie jest bowiem kształtowanie poczucia piękna, lecz eliminacja czynów niegodziwych i ochrona podstawowych wartości charakterystycznych dla danego społeczeństwa[1].

Moim zdaniem za reklamę uchybiającą godność człowieka należy uznawać nie tylko tą wypowiedź o charakterze reklamowym, która narusza podstawowe wartości powszechnie przyjęte w danym społeczeństwie poprzez przedstawianie czynów niegodziwych w stosunkach międzyludzkich, ale także te formy reklamy które pokazują niegodziwość człowieka w obchodzeniu się ze zwierzętami czy szeroko pojętym środowiskiem naturalnym.

Warte odnotowania jest także stwierdzenie I. Wiszniewskiej[2], która słusznie zauważyła, iż reklamy tego typu często stanowią kwalifikowany przypadek reklamy nierzeczowej[3] [4] [5].

Należy ponadto pamiętać, iż ocena godziwości treści reklamowych w dużym stopniu jest poddana zmienności stosunków społecznych.


[1]   E. Nowińska, Zwalczanie… op. cit. s. 79

[2]   I. Wiszniewska, Polskie prawo reklamy, Warszawa 1998, s. 44

[3]   np. casus odzieżowej firmy „Benetton” por. E. Nowińska, Zwalczanie… op. cit. s.115

[4]   zob. K. Woryna, Reklama… op. cit. s. 829

[5]   I. Wiszniewska, Polskie…op. cit. s. 29

Koncesje w Polsce (obowiązujący stan prawny)

Ustawa z dnia 19 listopada 1999 r. Prawo działalności gospodarczej – zajęła miejsce wysłużonej ustawy z 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej, jednakże obecny stan prawny określający system koncesjonowania dalej charakteryzuje się dużym stopniem skomplikowania. Z analizy charakteru działalności będących przedmiotem koncesji wynika, że są to dziedziny, które do czasu uchwalenia Ustawy o działalności gospodarczej (tj. do 1988 r.) były zastrzeżone wyłącznie dla państwa lub podmiotów gospodarki uspołecznionej. Zmiany w obowiązującym prawie utrzymały ideę koncesji udzielanych na prowadzenie określonej działalności gospodarczej objętej formalnie monopolem państwa dopuszczając do jej wykonywania również niepaństwowe podmioty gospodarcze. Prawo działalności gospodarczej definiuje wszystkie obszary koncesjonowane oraz ogólne warunki uzyskania koncesji na dany rodzaj działalności, a więc zasady wydawania, odmawiania i cofania tych aktów, kontroli i nadzoru organów nad korzystaniem z przyznanych uprawnień[1]. Warunki szczegółowe określać mają odpowiednio przepisy innych ustaw, z których ustawa wymienia tylko dwie (z ośmiu).[2]

Prawo działalności gospodarczej wprowadziło nakaz, aby zakres i warunki wykonywania koncesjonowanej działalności gospodarczej określały przepisy odrębnych ustaw. Przewiduje też, że koncesje wymagane są w dziedzinach działalności gospodarczej mających szczególne znaczenie ze względu na bezpieczeństwo państwa lub obywateli albo inny ważny interes o ile działalność ta nie może być wykonywana jako wolna lub po uzyskaniu zezwolenia[3]. Oznacza to, że wydawanie koncesji przewiduje się w takich okolicznościach, których z góry nie można przewidzieć. Należy zwrócić uwagę również na szczególny sposób ustalenia kompetencji koncesyjnych dla organów administracji publicznej, odbiegający od klasycznego ujęcia koncesji. Koncesje w prawie polskim udzielane są przez naczelne organy administracji państwowej, ale i organy jednostek samorządu terytorialnego (odrębnie gmina, powiat, województwo) posiadające upoważnienie ustawowe[4].

Koncesja dla rozwiązań przyjętych w Polsce jest typową decyzją uznaniową gdyż normy zawierają pojęcia nieostre i ocenne, a organ administracyjny może określić dodatkowe wymogi wobec wnioskodawcy przy jednoczesnym nieostrym określeniu ich zakresu i kryteriów oceniających ich spełnienie.[5] Jest to akt administracyjny złożony, w którym organ administracji nadaje przedsiębiorcy nowe prawo przenosząc na niego przysługujące mu kompetencje, a także może wyłączyć wszystkich innych na danym obszarze od konkurencji z posiadaczem koncesji. Są to decyzje administracyjne nadawane w trybie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego[6].

Ustawa nie przewiduje w zasadzie ustanawiania żadnych szczególnych obowiązków koncesjonariuszy. Dopiero w ustawach szczególnych (chociaż nie we wszystkich) znaleźć można rozwiązania upodabniające polskie koncesje do koncesji niemieckich czy francuskich koncesji służby publicznej bądź koncesji robót publicznych. Rozwiązania takie znajdujemy w ustawie o autostradach płatnych, w Prawie energetycznym, ustawie o transporcie kolejowym.

Przykładowo przedsiębiorca energetyczny będący koncesjonariuszem zobowiązany jest do utrzymywania zdolności obiektów, instalacji i urządzeń celem wykonywania dostaw energii w sposób ciągły i niezawodny, przy zachowaniu odpowiednich wymagań jakościowych. Będąc dostawcą energii bądź jej dystrybutorem, ma obowiązek zawierania umów dostawy lub sprzedaży, a także podłączenia do sieci z każdym podmiotem spełniającym techniczne i ekonomiczne warunki przyłączenia na warunkach równych wszystkim. Koncesjonariusze maja obowiązek utrzymywania niezbędnych, określonych przez władzę koncesjonującą, rezerw paliw energetycznych oraz stosowania w obrocie cen określonych taryfą zatwierdzoną przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki.[7]

Poza koncesjami funkcjonują zezwolenia. Jest ono rozumiane bądź jako uchylenie ogólnego zakazu prowadzenia działalności gospodarczej, który został ustanowiony przez państwo, bądź jako stwierdzenie organu administracji publicznej, że nie zachodzą żadne przeszkody do podjęcia i prowadzenia określonej działalności gospodarczej. Zezwolenie jest uprawnieniem specjalnym, indywidualnie udzielanym przez organy administracji publicznej poszczególnym osobom, którego nie można odmówić (w odróżnieniu od koncesji) jeżeli wnioskodawca spełnia wymogi określone przepisami prawa. Warunki uzyskania zezwoleń w sposób odpowiednio zróżnicowany określają odpowiednio odrębne ustawy, natomiast w przypadku koncesji ogólne warunki uzyskania określają przepisy Prawa działalności gospodarczej.


[1] M.Waligórski, Administracyjna regulacja działalności gospodarczej Poznań 1998 str.256-257

[2] Art.14 ust.1,2 i 3 i art.15.ust.5,6 Ustawy – Prawo działalności gospodarczej

[3] M.Waligórski, Nowe prawo działalności gospodarczej, str.236-237

[4] Szerzej D.R.Kijowski, Pozwolenia w administracji publicznej, Białystok 2000, str.148-158

[5] M.Waligórski, Nowe prawo działalności gospodarczej, str.250

[6] M.Waligórski, Administracyjna regulacja str.256-257

[7] D.R.Kijowski, Pozwolenia w administracji publicznej, Białystok 2000, str.157

Sytuacja prawna świadka – jego prawa i obowiązki

Prawa świadka

Prawo do odmowy składania zeznań – art. 182 kpk.

Prawo odmowy składania zeznań przysługuje osobie najbliższej dla podejrzanego (art. 182 § 1). Celem tego rozwiązania jest stworzenie świadkowi możliwości uniknięcia konfliktu psychicznego w razie potrzeby wyboru między złożeniem zeznań prawdziwych, lecz obciążających podejrzanego, a narażaniem siebie na odpowiedzialność karną z art. 233 kk. Pojęcie osoby najbliższej zdefiniowane jest w art. 115 § 11 kk. Ustalenie stosunku „bycia najbliższym” ma znaczenie zarówno w prawie karnym materialnym, jak i w prawie procesowym.

Dla istoty „bycia najbliższym” ważny jest stosunek faktyczny lub prawny, który łączy określone osoby ze sobą.

Prawo odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia (art. 182 §2).

Z definicji osoby najbliższej zawartej w art. 115 § 11 kk. wynika, że są to:

  • małżonek (ze związku zawartego pomiędzy mężczyzną i kobietą zarówno przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, jak i w formie małżeństwa konfesyjnego),
  • krewni w linii prostej:
  • wstępni – rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.,
  • zstępni – dzieci wnuki, prawnuki itd.,
  • krewni w linii bocznej – rodzeństwo (bracia, siostry), w tym rodzeństwo przyrodnie, tj. mające tylko wspólnego ojca lub matkę),
  • powinowaci w linii prostej:
  • wstępni – ojczym (mąż matki, babki, prababki itd.) oraz macocha (żona ojca, dziadka, pradziadka),
  • zstępni – małżonkowie (zięć, synowa) dzieci, wnuków, prawnuków itd. własnych oraz dzieci (pasierb, pasierbica) wnuki prawnuki itd. małżonka,
  • powinowaci w linii bocznej:
  • rodzeństwo małżonka (szwagier, bratowa),
  • mąż siostry (szwagier), żona brata (bratowa),
  • przysposabiający i jego małżonek lub przysposobiony i jego małżonek,
  • osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.

Odmówić zeznań może również osoba będąca współuczestnikiem czynu, której sprawa rozpatrywana jest w postępowaniu wyłączonym do odrębnego prowadzenia (art. 182 § 3).

W razie stwierdzenia, że osobie przesłuchiwanej przysługuje prawo do odmowy zeznań, przesłuchujący bezwzględnie powinien ją o tym pouczyć. Jeżeli świadek nie chce skorzystać z powyższego prawa, należy go przesłuchać, pouczając o odpowiedzialności karnej z art. 233 kk.

Policjant odnotowuje w protokole przesłuchania decyzję świadka, co do składania lub odmowy składania zeznań na podstawie art. 182 kpk. Prawo świadka, o którym mowa w art. 182 kpk.:

  • odnosi się do zdarzeń zarówno przed jak i po przedstawieniu zarzutu,
  • przysługuje tylko w takim zakresie, w jakim zeznania te miałyby dotyczyć tego podejrzanego.

Policjant odnotowuje w protokole przesłuchania uchylenie się świadka od odpowiedzi na pytania na podstawie art. 183 § 1 kpk. Z gwarancji przewidzianej w art. 183 § 1 kpk. może korzystać także osoba najbliższa, która uprawniona jest do odmowy zeznań na podstawie art. 182 kpk., ale z tego prawa nie korzysta.

Prawo uchylenia się od odpowiedzi na niektóre pytania – art. 183 § 1 kpk.

Prawo to przysługuje świadkowi w sytuacji, gdy odpowiadając na pytanie mógłby narazić na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe siebie lub osobę najbliższą. O prawie tym należy świadka pouczyć gdy przed przesłuchaniem lub w jego trakcie ujawni się ww. okoliczność. Brak takiego pouczenia i złożenie zeznań fałszywych wyłącza odpowiedzialność karną z art. 233 kk.

Uregulowanie to ma przede wszystkim na względzie ochronę świadka przed dylematami moralnymi, nie stawianie ich w konfliktowej i przymusowej sytuacji, w której musieliby dokonywać wyboru – kłamać czy też mówić prawdę obciążając siebie lub osobę najbliższą.

Prawo żądania zwolnienia od złożenia zeznań lub odpowiedzi na pytanie osoby pozostającej w szczególnie bliskim stosunku osobistym – art. 185 kpk.

Prawo to przysługuje świadkowi wówczas, gdy pozostaje on w szczególnie bliskim stosunku osobistym z podejrzanym. Szczególnie bliski stosunek osobisty – to istniejąca między świadkiem a podejrzanym silna więź uczuciowa, powodująca, iż składanie zeznań może prowadzić do wewnętrznego konfliktu u świadka. Chodzi o długotrwałe więzy przyjaźni i koleżeństwa lub wynikające z opiekuństwa, narzeczeństwa lub współżycia, nie mającego cech trwałości.

W grę zatem może wchodzić np. faktyczna opieka nad osobą kaleką, dzieckiem, głębokie więzi przyjaźni związane z prowadzoną wspólnie działalnością gospodarczą czy wspólnie w zaszłości przeżytymi trudnościami, tragediami życiowymi.

Występujący o zwolnienie musi uprawdopodobnić istnienie takiego stosunku, czyli doprowadzić do uzyskania przez organ procesowy przekonania (subiektywnej pewności) co do dowodzonych faktów ubocznych.

Jeżeli świadek, na podstawie art. 185 kpk. wnosi o zwolnienie go od zeznania w całości lub od odpowiedzi na konkretne pytania, wniosek złożony ustnie należy odnotować w protokole przesłuchania wraz z decyzją dotyczącą zwolnienia. Wniosek złożony na piśmie dołącza się do protokołu przesłuchania, a w treści przesłuchania należy umieścić adnotację o decyzji dotyczącej przedmiotowego zwolnienia. Decyzję o ewentualnym zwolnieniu podejmuje prowadzący postępowanie przygotowawcze.

Prawo do przesłuchania z wyłączeniem jawności art. 183 § 2 kpk.

Uprawnienie to odnosi się jedynie do jawnej rozprawy, a świadek może wnosić o utajnienie jego zeznania wobec publiczności. Pojęcie „hańby” winno być rozumiane tak, jak określenie to jest odbierane społecznie, chodzi więc w szczególności o okoliczności drastyczne, dotyczące spraw osobistych, intymnych, które w odczuciu społecznym „poniżają” osobę zachowującą się w dany sposób.

Prawo do swobody wypowiedzi – art. 171 kpk.

Przepis ten z jednej strony zabrania stosowania jakichkolwiek niedozwolonych form nacisku na świadka, a z drugiej strony określa procesowy tryb jego przesłuchania. Rozróżnia się tutaj dwie fazy przesłuchania. Fazę spontanicznych zeznań i fazę pytań i odpowiedzi. Zeznania złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi lub uzyskane wbrew wymienionym w przepisie (art. 171 § 5 ) zakazom, nie mogą stanowić dowodu (art. 171 § 6).

Podczas swobodnej wypowiedzi świadka niedopuszczalne jest:

  • przerywanie toku wypowiedzi świadka, chyba że wypowiedź ta w szerokim zakresie wykracza poza granice określone celem przesłuchania,
  • okazywanie zniecierpliwienia, ponaglanie w celu przyspieszenia relacji,
  • rozpraszanie świadka, prowadzenie rozmowy z innymi osobami,
  • pouczanie lub ocenianie świadka,
  • przedstawianie własnego punktu widzenia lub własnej oceny zdarzeń.

Prawo do wzmożonej ochrony prawnej świadka – art. 245 kk.

Przepis ten chroni świadka przed wpływaniem na treść jego zeznań lub wykonywaniem przez niego procesowych obowiązków, a także przed zemstą za złożenie określonych zeznań.

Z chwilą uzyskania informacji o działalności skierowanej przeciwko świadkom, organy ścigania powinny przedsięwziąć działania z własnej inicjatywy, aby nie dopuścić do tego, by świadek, który pomaga organom w wykryciu sprawcy przestępstwa, ponosił konsekwencje za swoją obywatelską postawę.

Prawo do zastrzeżenia danych dotyczących miejsca zamieszkania świadka – art. 191 § 3 kpk.

Z przepisu tego wynika, że jeśli istnieje niebezpieczeństwo użycia wobec świadka lub osoby dla niego najbliższej przemocy lub groźby bezprawnej w związku z jego zeznaniami – jego adres zamieszkania można zastrzec do wyłącznej wiadomości prokuratora lub sądu.

W protokole przesłuchania należy wówczas podać adres dla doręczeń wskazany przez świadka.

Uzasadniona obawa, o której mowa w § 3 art. 191, oznacza, że określony stan w świetle informacji podanych przez świadka winien być realny. Może on wynikać z charakteru czynu, w związku z którym ma zeznawać, osób, co do których będzie zeznawał, środowiska, w jakim osoby te się obracają, jak i środowiska, z jakiego on sam się wywodzi. Jeżeli świadek nie jest w stanie podać żadnych okoliczności, które uzasadniałyby obawę niebezpieczeństwa wskazanego w § 3 art. 191, organ może odmówić przyjęcia do wiadomości oświadczenia świadka o zastrzeżeniu jego miejsca zamieszkania.

W razie zastrzeżenia przez świadka danych dotyczących jego miejsca zamieszkania, na podstawie art. 191 § 3 kpk., policjant stosuje tryb postępowania wskazany w ust. 2-4 tego przepisu.

Konsekwencją zastrzeżenia danych dotyczących miejsca zamieszkania świadka do wyłącznej wiadomości prokuratora lub sądu jest nie umieszczanie tych danych w protokole. W polu formularza protokołu przesłuchania, oznaczonym jako „miejsce zamieszkania”, umieszcza się adnotację w brzmieniu „do wyłącznej wiadomości prokuratora lub sądu”.

Policjant przekazuje prokuratorowi lub sądowi notatkę urzędową, w której umieszcza informację o miejscu zamieszkania świadka, który zastrzegł dane dotyczące miejsca zamieszkania i wskazuje adres, pod który będą kierowane pisma procesowe. Notatki tej nie włącza się do akt przekazywanych prokuratorowi lub sądowi.

Zgłoszone zastrzeżenie, o którym mowa w ust. 1, rozciąga się na wszystkie późniejsze czynności dokonywane z udziałem tego świadka w tym postępowaniu.

Prawo do zachowania w tajemnicy danych osobowych świadka (świadek incognito) – art. 184 kpk.

Przepis ten umożliwia w określonej sytuacji utajnienie wszelkich danych umożliwiających identyfikację danego świadka. Stwarza on szansę skuteczniejszego zwalczenia przestępczości, bo tajemnica tożsamości powinna ośmielać i zachęcać do składania zeznań.

Utajnienie świadka jest odstępstwem od zasady jawności i bezpośredniości, dlatego należy ją stosować wyjątkowo, gdy jest to konieczne dla uzyskania ważnych zeznań i równocześnie zachodzi niebezpieczeństwo dla życia, zdrowia, wolności, mienia w znacznych rozmiarach świadka lub osoby mu najbliższej.

Obawa o bezpieczeństwo świadka musi być uzasadniona, a zatem muszą istnieć okoliczności, w świetle których można się realnie spodziewać zamachu na świadka lub na jego mienie.

Utajnieniu podlegają nie tylko dane personalne świadka, lecz również fragmenty zeznań, na podstawie których można ustalić jego tożsamość.

Decyzję o uznaniu konkretnego świadka za świadka anonimowego podejmuje sąd, a w postępowaniu przygotowawczym – prokurator. Po uprawomocnieniu się postanowienia sądu lub prokuratora dane dotyczące świadka objęte są tajemnicą państwową. Przesłuchiwać go może tylko prokurator lub sąd.

Prawo do żądania wciągnięcia do protokołu wszystkiego, co dotyczy praw i interesów świadka oraz innych osób biorących udział w czynnościach – art. 148 § 2 kpk oraz prawo żądania odczytania fragmentów ich wypowiedzi wyciągniętych z protokołu – 148 §4 kpk.

Prawo do zwrotu poniesionych kosztów z tytułu wezwania i stawiennictwa – Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 04.07.1990 r. w sprawie wysokości należności…

Świadkowi przysługuje:

  • zwrot utraconego zarobku (na podstawie przedłożonego przez świadka zaświadczenia),
  • zwrot kosztów podróży z miejsca zamieszkania do miejsca wykonywania czynności i z powrotem, według kosztów przejazdu środkami transportu masowego w klasie najniższej,
  • strawne (diety) i koszty noclegu.

Prawo żądania wszelkich należności przysługujących osobom wezwanym w charakterze świadka, jeśli się stawiały, choćby nie zostały przesłuchane.

Obowiązki świadka

Obowiązki ciążą na świadku od momentu wezwania go w charakterze świadka.

  1. Obowiązek stawienia się na każde wezwanie w wyznaczonym miejscu i czasie – art. 177 § 1 kpk i art. 129 § 1 kpk.

Świadek zobowiązany jest stawić się w miejscu i czasie wyznaczonym w wezwaniu i pozostać do dyspozycji organu wzywającego do chwili zwolnienia. Oddalenie się poza to miejsce przed zwolnieniem może spowodować nałożenie kary porządkowej (art. 285 kpk). Od obowiązku tego zwolnione są osoby kalekie, chore, lub takie, które nie mogą się stawić z powodu innej, nie dającej się pokonać przeszkody (art. 177 § 2 kpk). Osoby te można przesłuchać w miejscu ich pobytu. Niestawiennictwo z powodu choroby winno być usprawiedliwione zaświadczeniem uprawnionego lekarza. W razie nieusprawiedliwionego niestawiennictwa świadka, można go zatrzymać i przymusowo doprowadzić (art. 285 § 2 kpk). Niezależnie od tego można wnioskować do prokuratora o nałożenie na tego świadka kary porządkowej pieniężnej określonej w art. 285 § 1 kpk.

  1. Obowiązek zeznawania – art. 177 § 1 kpk.

Osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek złożyć zeznania, z wyjątkiem sytuacji, kiedy przysługuje jej prawo do odmowy zeznań lub gdy zostanie z tego obowiązku zwolniona. W razie bezpodstawnej odmowy zeznań wobec świadka można zastosować środki przymusu w postaci kar porządkowych określonych w art. 287 kpk.

  1. Obowiązek zeznawania prawdy – art. 233 kk.

Przed przesłuchaniem każdy świadek powinien być pouczony o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Nie pouczenie o takiej odpowiedzialności powoduje niemożność ukarania go za ww. przestępstwo. Podkreślić należy, że odpowiedzialność z art. 233 § 1 kk. wchodzi w grę tylko wówczas, gdy świadek świadomie składa fałszywe zeznania, a nie wówczas, gdy są one wynikiem błędnego postrzegania zdarzeń będących przedmiotem przesłuchania.

  1. Obowiązek poddania się oględzinom i badaniom lekarskim – art. 192 kpk.

Zasadą jest, że świadka można poddać badaniom lub oględzinom za jego zgodą. Jednak w sytuacji, gdy od wyników badań lekarskich lub oględzin zależy karalność czynu, świadek nie może się temu sprzeciwić. W praktyce dotyczy to najczęściej pokrzywdzonego przestępstwem, które spowodowało uszczerbek na jego zdrowiu. Ponieważ kodeks postępowania karnego nie wprowadza żadnych ograniczeń, co do wieku i stanu zdrowia psychicznego świadka, dla właściwej oceny jego zeznań może być konieczne przesłuchanie go w obecności biegłego lekarza lub psychologa. Przesłuchanie takie może nastąpić tyko na zarządzenie prokuratora lub sądu.

  1. Obowiązek zachowania w tajemnicy tego, co świadek dowiedział się w związku z przesłuchaniem – art. 241 § 1 kk.

Osoba, która staje się świadkiem, ma obowiązek zachowania w tajemnicy okoliczności, o które ją pytano w postępowaniu karnym lub, o których dowiedziała się uczestnicząc w czynnościach procesowych.

  1. Obowiązek złożenia przyrzeczenia przed sądem – art. 187 § 2 kpk, nie dotyczy on osób wymienionych w art. 189