Archiwa tagu: praca mgr z prawa karnego

Zakup kontrolowany. Tajny agent policji i nadzorowanie tajne

praca mgr z prawa karnego

Dążąc do skuteczniejszego zwalczania przestępczości zorganizowanej, od dłuższego już czasu postulowano wprowadzenie do polskiego systemu prawnego regulacji zbliżonej do znanej na zachodzie instytucji zwanej prowokacją policyjną. Technika ta stosowana jest między innymi przez policję Stanów Zjednoczonych i polega na „zachęcaniu” osoby podejrzanej o dokonanie przestępstw do popełnienia nowego czynu, obserwowanego przez policję. Prowokacja nie jest dozwolona jeżeli sąd stwierdzi przekroczenie przez policję granicy między nieodzowną prowokacją a legalnym stworzeniem podejrzanemu warunków do dokonania czynu. Najmniej kontrowersyjną formą prowokacji jest metoda polegająca na biernym nakłanianiu do dokonania przestępstwa. Po prowokację policyjną najczęściej sięga się w sprawach związanych z handlem narkotykami, prostytucją (tam gdzie jest ona zabroniona), hazardem i łapówkarstwem.

Od 1995 roku w działalności operacyjno-rozpoznawczej policji i UOP funkcjonują takie niekonwencjonalne metody pozyskiwania dowodów, jak: zakup kontrolowany, instytucja tajnego agenta i tzw. niejawne nadzorowanie przemieszczania, przechowywania i obrotu przedmiotami przestępstwa.

Zakup kontrolowany, inaczej zwany transakcją pozorowaną, regulowany jest przez ustawę o Policji (art. 19a) oraz ustawę o UOP (art. 10a). Zgodnie z ustawową definicją jest to niejawne nabycie lub przejęcie przedmiotów pochodzących z przestępstwa, ulegających przypadkowi, albo których wytwarzanie, posiadanie, przewożenia lub obrót jest zabroniony. Warunkiem dokonania zakupu kontrolowanego jest posiadanie wiarygodnych informacji o przestępstwie, a celem ich jest sprawdzenie, wykrycie sprawców oraz uzyskanie dowodów. Zastosowanie tej instytucji wymaga zgody Prokuratora Generalnego, którego informuje się na bieżąco o wynikach czynności. Instytucję tę można wykorzystać szczególnie dokonując kontrolowanego zakupu narkotyków, wręczenia łapówki sprzedajnemu urzędnikowi czy sprzedaży broni.

Omawiana instytucja, ocierając się o problematykę tzw. prowokacji policyjnej, wiąże się z działalnością tzw. tajnego agenta policji, podejmowaną przez policjantów lub osoby działające na ich zlecenie. Ukrywając własną tożsamość i związki z policją lub służbami bezpieczeństwa państwa taka osoba wchodzi w kontakt z grupą przestępczą w celu ujawnienia przestępstwa i wykrycia jego sprawców. Należy pamiętać, że policja – obrońca prawa – która ma zapobiegać przestępstwom, nie może nakłaniać czy prowokować do ich popełnienia.19 W związku z tym dopuszczalne jest stosowanie metod operacyjnych w celu uzyskania dowodów co do popełnionego przestępstwa. Artykuł 19a ustawy o Policji i art. 10a ustawy o UOP dopuszcza dokonywanie czynności operacyjno-rozpoznawczych zmierzających do sprawdzenia uzyskanych wcześniej, wiarygodnych informacji o przestępstwie oraz wykrycia sprawców i uzyskania dowodów. Z możliwości tajnego współpracownika korzystać mogą także inne organy ścigania, w tym urzędy kontroli skarbowej, Inspekcja Celna i Straż Graniczna.20

Granica między czynnościami zmierzającymi do potwierdzenia przestępstwa już popełnionego a czynnościami prowokującymi przestępstwo jest trudna do uchwycenia – tak pokazuje praktyka innych państw, w których korzysta się z konstrukcji tajnego współpracownika. W Stanach Zjednoczonych działający w ukryciu funkcjonariusze organów ścigania przenikają do grup przestępczych i w ten sposób zdobywają informacje u samego źródła. Mogą też penetrować środowisko przestępcze i zapobiegać dokonywaniu wielu niebezpiecznych czynów.

Tajnego agenta należy odróżnić od świadka koronnego, gdyż z założenia nie jest on sprawcą przestępstwa. Są oni natomiast doskonałymi świadkami nie tylko z tego powodu, że mogą być w razie potrzeby wezwani do sądu na przesłuchanie, ale także dlatego, że – w przeciwieństwie do świadków koronnych – są wiarygodni.

Ustawa o Policji oraz o UOP pozwala także na zastosowanie tajnego nadzorowania (art. 19b ustawy o Policji i art. 10b ustawy o UOP). Może ono być zarządzone przed wszczęciem postępowania karnego w celu:

  • udokumentowanie niektórych przestępstw (takich jak: handel bronią, fałszowaniem pieniędzy, szpiegostwo, terroryzm),
  • ustalenie tożsamości osób uczestniczących w tych czynach,
  • przejęcia przedmiotów przestępstwa.

Decyzję podejmują odpowiednio MSWiA lub szef UOP, powiadamiając o tym niezwłocznie Prokuratora Generalnego, który może nakazać zaniechanie tych czynności. Nadzorowanie obejmuje przemieszczanie, przechowywanie i obrót przedmiotami przestępstwa, a organy i instytucje państwowe są wówczas zobowiązane dopuścić do dalszego przewozu przesyłki zawierające przedmiot przestępstwa w stanie nienaruszonym lub też (po ich usunięciu albo zastąpieniu) w całości lub części. Podobne uprawnienia ma też np. Inspekcja Celna i Straż Graniczna. Dzięki tej instytucji możliwe jest, na przykład, śledzenie transportu przemycanego towaru (np. narkotyków) przez granicę i dalej do odbiorcy i dystrybutorów.21

19 J. Tylman: Nowe instytucje w polskim postępowaniu karnym, „Przestępczość zorganizowana

w Niemczech i w Polsce”

20 S. Waltoś: Tajny agent policji, „Państwo i Prawo” 1993, nr 11-12

21 B. Hołyst „Kryminalistyka”, Warszawa 1996 r., s. 1051

Kontrola i utrwalanie rozmów

praca mgr z prawa karnego

Procesowa kontrola i utrwalanie rozmów, przewidziane w przepisach rozdziału 26 k.p.k. (art. 237-242), zastąpiła dotychczasową, skromną regulację zawartą w art. 198 dotychczasowego k.p.k. (czyli kodeksu obowiązującego do roku 1997). Kontrola ta i utrwalanie objąć mogą nie tylko rozmowy telefoniczne, ale i treści innych przekazów dokonywanych przy użyciu środków telefonicznych (art. 241 k.p.k.). Dopuszczalna jest ona jedynie w celu wykrycia i uzyskania dowodów dla toczącego się postępowania lub zapobieżenia popełnienia nowego przestępstwa (art. 237 § 1 k.p.k.). Należy pamiętać, że każda forma podsłuchu narusza prywatność obywateli i wymaga stosowania rygorów przewidzianych w przepisach.

Kontrolę i utrwalenie rozmów lub innych przekazów zarządzić może w postępowaniu karnym jedynie sąd na wniosek prokuratora, a w wypadkach nie cierpiących zwłoki także sam prokurator, który jednak powinien w ciągu 5 dni uzyskać zatwierdzenie swojego postanowienia przez sąd. Policja nie ma w tym zakresie uprawnień.

Kontrola możliwa jest jedynie w stosunku do niektórych rodzajów przestępstw (art. 237 § 3 k.p.k.):

  • zabójstwa,
  • narażenia na niebezpieczeństwo powszechne lub sprowadzenie katastrofy,
  • handel ludźmi,
  • uprowadzenie osoby,
  • wymuszenia okupu,
  • uprowadzenia statku powietrznego lub wodnego,
  • rozboju lub kradzieży rozbójniczej,
  • zamachu na niepodległość lub integralność państwa,
  • zamachu na jego konstytucyjny ustrój lub naczelne organy albo jednostkę Sił Zbrojnych RP,
  • szpiegostwa lub ujawnienia tajemnicy państwowej,
  • gromadzenia broni, materiałów wybuchowych lub radioaktywnych,
  • fałszowania pieniędzy,
  • handlu narkotykami,
  • zorganizowanej grupy przestępczej,
  • mienia znacznej wartości,
  • użycia przemocy lub groźby bezprawnej w związku  z postępowaniem karnym.

Kontrola więc nie może nastąpić w każdej sprawie, a jej zakres przedmiotowy jest ograniczony.

Kontrola objąć może:

  1. osobę podejrzaną,
  2. oskarżonego (podejrzanego),
  3. pokrzywdzonego,
  4. inną osobę, z którą może kontaktować się oskarżonego (np. znajomi, współpracownicy),
  5. inną osobę, która może mieć związek ze sprawcą lub z grożącym przestępstwem (art. 237 § 4 k.p.k.).17

Kontrola może być zarządzona na okres najwyżej 3 miesięcy, z możliwością przedłużenia w szczególnie uzasadnionym wypadku na dalsze maksimum 3 miesiące (art. 281 § 3 k.p.k.). Po zakończeniu kontroli utrwalone zapisy, które nie mają znaczenia dla postępowania, zostają zniszczone (art. 238 § 3 k.p.k.).

Stosowanie podsłuchu w trakcie śledztw dotyczących najcięższych nie budzi wątpliwości. Dyskusje wywołuje natomiast stosowanie technicznych środków kontroli, zakładanie podsłuchu w mieszkaniach. Przykłady z USA i Włoch dowodzą, że te przedsięwzięcia są nieodzowne dla skutecznego zwalczania przestępczości zorganizowanej.18

17 Kodeks postępowania karnego, Warszawa 1997r., s.283

18 B. Hołyst „Kryminalistyka”, Warszawa 1997r., s. 1050

Porozumienia między prokuratorem i oskarżonym

praca mgr z prawa karnego

Istotną zmianą w nowym k.p.k. jest wprowadzenie nieznanej dotąd polskiemu prawu procesowemu instytucji określonej w art. 335. Jest to porozumienie między prokuratorem i podejrzanym odnośnie do rozstrzygnięcia, bez prowadzenia rozprawy.

Instytucja ta, zwana także układaniem się, targowaniem (plea bargaining), jest zjawiskiem o ogromnych rozmiarach przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych.

Plea bargaining wyrosło na gruncie narastającego obciążenia sądów coraz większą liczbą spraw oraz koniecznością przestrzegania skomplikowanej procedury, dotyczącej m.in. zapewnienia oskarżonemu prawa do obrony i innych gwarancji konstytucyjnych. Wielka liczba spraw przekraczała możliwości aparatu sądowego i stanowiła barierę efektywności jego pracy. Obecnie szacuje się, że rezygnacja z „targowania się” całkowicie zablokowałaby pracę sądów i organów ścigania, co jest szczególnie widoczne, jeśli się uwzględni rozmiar tego zjawiska. Według różnych obliczeń „targowanie” o przyznanie występuje bowiem w około 85-95% wszystkich spraw karnych.5

Art. 335 k.p.k. stanowi, że za zgodą oskarżonego prokurator może do aktu oskarżenia dołączyć wniosek o skazanie oskarżonego za zarzucany mu występek zagrożony karą nie wyższą niż 5 lat pozbawienia wolności.6 Konsekwencją przyjęcia takiego wniosku jest skazanie oskarżonego bez przeprowadzania rozprawy. Dla oskarżonego niesie to korzyści w postaci wymierzenia mu kary z zastosowaniem nadzwyczajnego złagodzenia, odstąpienia od wymierzenia kary lub warunkowego zawieszenia jej wykonania. Sad może zgodzić się na takie rozwiązanie jedynie wtedy, gdy okoliczności popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości, a postawa oskarżonego wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte mimo nie przeprowadzania rozprawy.

Spełnienie tych warunków nie jest równoznaczne z przyznaniem się podejrzanego do winy, a zatem brak przyznania się podejrzanego do popełnienia zarzucanego mu czynu nie jest przeszkodą do wystąpienia przez prokuratora z omawianym wnioskiem. Zgoda podejrzanego na dołączenie do aktu oskarżenia omawianego wniosku nie powinna budzić żadnych wątpliwości. Powinna być ona wyrażona osobiście – do protokołu podczas przesłuchania albo w formie pisemnego oświadczenia (por. art. 116 k.p.k.).

Prokurator może wystąpić z wnioskiem wskazanym w art. 335 § 1 niezależnie od formy postępowania przygotowawczego, co nie wyłącza spraw prowadzonych w formie śledztwa.

Wniosek prokuratora kierowany jest na posiedzenia (art. 339 § 1 pkt. 3). W razie uwzględnienia wniosku nie prowadzi się postępowania dowodowego.7 W posiedzeniu tym ma prawo wziąć udział oskarżony, a także pokrzywdzony, a jeżeli prezes sądu lub sąd zarządzi, ich udział jest obowiązkowy. Sąd uwzględniając wniosek skazuje oskarżonego wyrokiem. Oprócz tego może nałożyć na niego obowiązek naprawienia szkody w całości lub części albo zobowiązać go do stosownego trybu życia.

W przypadku gdy nie zachodzą podstawy do uwzględnienia wniosku, sprawa podlega rozpoznaniu na zasadach ogólnych (art. 343 § 1-5).8

W trosce o realizację zasady prawdy należy przyjąć, że dążność do skrócenia biegu procesu nie może opierać się na uzgodnionych między stronami, lecz nieprawdziwych ustaleń faktycznych. W razie wątpliwości co do samego faktu i okoliczności popełnienia przestępstwa trzeba przeprowadzić postępowanie dowodowe, zmierzające do wyjaśnienia tych wątpliwości.

Wprowadzenie porozumień do nowego k.p.k. jest wynikiem istniejącej w praktyce potrzeby uelastycznienia i przyspieszenia postępowania karnego, a w szczególności stworzenie ram większej autonomii jej uczestników i warunków bezkonfliktowego rozstrzygania spraw. Korzystając z tej instytucji nie należy jednak zaniedbywać gwarancji i reguł procesowych, a w proces uzgodnień nie powinien angażować się sędzia, pozostając bezstronnym arbitrem.9

5 B.Hołyst „Kryminalistyka”, Warszawa 1996r., s.1037

6 Kodeks postępowania karnego, Warszawa 1997r., s. 311

7 Kodeks postępowania karnego, Warszawa 1997r., s. 313

8 Kodeks postępowania karnego, Warszawa 1997r., s. 314-315

9 B. Hołyst „Kryminalistyka”, Warszawa 1996r., s. 1038