Archiwa tagu: Zasady prawa pracy

Zasady prawa pracy

Problematyka zasad prawa w ogóle, w tym i zasad prawa pracy jest jednym z podstawowych obszarów badań teorii prawa. Mimo licznych opracowań  brak dotąd jednoznacznego rozumienia tego pojęcia w polskiej nauce prawa. Prezentowane zarówno w teorii, jak i w dogmatyce prawa koncepcje rozumienia zasad prawa są wciąż dyskusyjne i wywołują, zwłaszcza w kwestiach bardziej szczegółowych, wiele kontrowersji. Mimo tego w zasadniczych zarysach poglądy większości autorów są zbieżne i przyznają zasadom prawa czołowe miejsce w systemie prawa oraz w podsystemach poszczególnych gałęzi prawa. Jak pisał przed laty W. Szubert[1]: Pojęcie zasad prawa ma dużą doniosłość zarówno ze stanowiska praktyki, jak teorii. Zasady prawa określają kierunek rozwoju prawa, oraz stanowią ważną wskazówkę dla jego wykładni. Są cenną pomocą na gruncie analizy naukowej w ustalaniu hierarchii badanych zagadnień i rozwiązywaniu kwestii wątpliwych. Pozwalają uwydatnić istotne cechy systemu prawa oraz poszczególnych jego gałęzi, co ma duże znaczenie w badaniach porównawczych prawa różnych epok i krajów .

Pojęciu zasada prawa przypisuje się wiele znaczeń, dokonuje się ich klasyfikacji ze względu na różne kryteria. Najbardziej rozpowszechnionym podziałem zasad prawa jest rozróżnienie na zasady w znaczeniu dyrektywnym i zasady w znaczeniu opisowym. Wskazuje się też na trzecią kategorię – postulaty systemu prawa.

Zasady prawa w znaczeniu dyrektywnym są to normy prawne, które stanowią integralną część porządku prawnego. Ustalają one konkretne prawa i obowiązki dla, z reguły szerokiego kręgu adresatów. Mogą być także stosowane bezpośrednio. Rozumie się przez nie określone normy (reguły) prawne wyrażone wprost w tekście obowiązującego prawa lub wyprowadzone z wypowiedzi prawodawcy (z norm prawnych) na zasadach wnioskowania logicznego. A więc zasadą w znaczeniu dyrektywnym będzie tylko taka, którą jako zasadę prawa określił sam ustawodawca, lub która ze względu na swoją treść, miejsce i rolę wśród innych norm prawnych, uznana została za taką przez naukę prawa lub orzecznictwo. Zasady te formułowane są zazwyczaj w akcie prawnym najwyższej rangi – Konstytucji lub w podstawowych aktach ustawowych danej gałęzi prawa – kodeksach, co nadaje im nadrzędny charakter wobec pozostałych norm.

Zasady prawa w znaczeniu opisowym nie mają charakteru normatywnego. Mówiąc o zasadach w znaczeniu opisowym (deskryptywnym) mamy na myśli pewien sposób ukształtowania jakiejś instytucji prawnej, wskazujący na zasadnicze cechy tej instytucji lub zmierzający do podkreślenia koncepcji teoretycznej lub myśli przewodniej leżącej u podstaw konstrukcji prawnej danej instytucji. Zazwyczaj dana koncepcja (zasada) nie została zwerbalizowana wprost w konkretnym przepisie, lecz wynika z całokształtu i istoty norm składających się na daną instytucję prawną. Zasady opisowe prawa mogą być zdekodowane bądź z całości porządku prawnego (będą wtedy wspólne dla całego systemu prawa), bądź z przepisów danej gałęzi prawa. Ich wykrywanie jest ważnym zadaniem nauki. Służą bowiem głębszemu poznaniu i zrozumieniu istoty danej instytucji prawnej oraz mechanizmu jej działania, wykryciu funkcjonalnego powiązania przepisów składających się na daną instytucję prawną i ich podporządkowania określonemu ogólniejszemu celowi społecznemu . Sformułowanie takich zasad jest więc przydatne i posiada istotne znaczenie dla dydaktyki prawniczej, a także dla organów stosujących prawo.

Postulaty systemu prawa nie są zasadami prawa; stanowią formę dezyderatu określającego, jakie powinno być prawo. Formułują ogólne cele, którym prawo ma służyć, ideały polityczne, które winno realizować. Postulaty te pozostają zatem w sferze rozważań de lege ferenda i nie mają charakteru normatywnego. To, że nie są prawnie wiążące, nie musi oznaczać, że nie wywierają żadnego wpływu na kształt systemu prawa. Trudno je jednak uznać za zasady prawa.

Zasady prawa posiadają zarówno teoretyczne, jak przede wszystkim praktyczne znaczenie, którego nie sposób przecenić. Przeglądając piśmiennictwo i literaturę prawniczą można wskazać następujące cechy zasad prawa:

–                   stanowią syntezę całej masy regulacji o charakterze szczegółowym, są swego rodzaju wspólnym mianownikiem wielu przepisów prawnych wyrażającym ich główną myśl, ideę przewodnią, np. zasada państwa prawa, zasada sprawiedliwości społecznej, zasada prawnej ochrony życia

–                   wskazują kierunek dalszej działalności prawotwórczej, wpływają na kształtowanie treści wydawanych w ich oparciu aktów prawnych. Zasady są rozwijane w przepisach niższej rangi, które je bądź potwierdzają, czy najczęściej uszczegóławiają, bądź przewidują pewne wyjątki, które jednak podlegają ocenie w świetle zasady proporcjonalności (patrz: § 3 B). Spełniają więc funkcję wytycznych legislacyjnych, przyczyniając się do wewnętrznej spójności stanowionych aktów prawnych.

–                   wyrażają pewne wartości, zazwyczaj uwarunkowane tradycją i dorobkiem cywilizacyjnym narodu, które ustawodawca zdecydował się chronić. Chroniąc zaś te wartości, ustawodawca określa cel do którego dąży, który będzie się starał np. przez ustawodawstwo zwykłe osiągnąć.

–                   odgrywają doniosłą rolę w procesie stosowania prawa. Można tu wskazać na dwa aspekty: luki w prawie i wykładnia niejasnych przepisów. Płynie stąd dyrektywa, iż wszelkie luki w prawie należy wypełniać zgodnie z duchem danej zasady prawa. W kwestii wykładni budzących wątpliwości przepisów zasady prawa pełnią zaś funkcję wskazówek interpretacyjnych. Co więcej zasady prawa winny wpływać na sposób, określoną filozofię praktycznego stosowania przepisów prawa jako np. nakazy kształtujące politykę organów administracji publicznej. Tytułem przykładu można również wskazać, iż powoływanie się na zasady prawa jest szczególnie często obecne w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego.

–                   zawierają zobowiązanie ustawodawcy do ich przestrzegania i nie wprowadzania regulacji wyłączających lub nadmiernie ograniczających te zasady.

Podobnie jak inne dyscypliny prawnicze, również prawo pracy wytworzyło swój katalog zasad. Próbę definicji zasad prawa pracy podjął Z. Salwa: … są to takie normy ogólne tej gałęzi prawa, które zajmują centralne miejsce w systemie norm prawa pracy i które, będąc prawnym odbiciem istniejących stosunków społeczno – ekonomicznych, wyrażają w swej treści podstawowe idee i założenia polityki społecznej państwa[2]. Autor akcentuje tu zwłaszcza organiczny związek norm prawa pracy z ogólnymi zasadami ustroju społeczno-gospodarczego państwa. Natomiast A. Świątkowski traktuje zasady prawa pracy jako instytucje będące normatywną podstawą tej gałęzi prawa i proponuje ich klasyfikację opartą o podział na: zasady wspólne prawa pracy, zasady indywidualnego prawa pracy, zasady zbiorowego prawa pracy oraz zasady tzw. procesowego prawa pracy[3].

Ustalenie katalogu zasad, ich liczby i nazwy jest w nauce prawa pracy dyskusyjne i rozwiązywane w różny sposób. W polskim systemie prawa pracy zbiór zasad został sformułowany w rozdziale II kodeksu pracy (art. 10-18) zatytułowanym wprost Podstawowe zasady prawa pracy. Zasady prawa pracy odgrywają istotną rolę w procesie posiłkowego stosowania przepisów kodeksu cywilnego poprzez art. 300 kp. Regułą jest, że przepisy te stosuje się na gruncie prawa stosunku pracy w przypadku braku unormowania, tylko odpowiednio i pod warunkiem, iż nie są sprzeczne z zasadami prawa pracy. W każdym więc przypadku odpowiedniego stosowania norm cywilnoprawnych (cechujących się równością podmiotów) należy dokonać ich oceny  w świetle zasad prawa pracy (gdzie dominują przepisy o charakterze gwarancyjnym, chroniące słabszą stronę stosunku pracy tj. pracownika).

Przez umieszczenie zasad prawa pracy na samym wstępie kodeksu, tuż po regułach ogólnych, ustawodawca podkreślił wyraźnie ich rolę nie tylko w odniesieniu do przepisów kodeksowych, ale również całego ustawodawstwa pracy. Co więcej tytuł rozdziału sugeruje iż nie jest to katalog zamknięty, gdyż kodeks pracy deklaruje tylko podstawowe, fundamentalne zasady prawa pracy, wyraźnie wyodrębnione przez ustawodawcę. Powstaje pytanie gdzie jeszcze szukać zasad prawa pracy i jaki będzie ich stosunek do zasad kodeksowych?

Prawo pracy, podobnie jak i inne gałęzie prawa, ma swoje zakotwiczenie w Konstytucji. Jego szczególna pozycja w tym względzie wyraża się w wielości powiązań i odniesień do regulacji konstytucyjnych. Stąd regulacja prawa pracy w poważnej mierze determinowana jest przez przepisy Konstytucji określające prawa i wolności obywateli. Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. nie zawiera wyodrębnionego katalogu zasad odnoszących się do prawa pracy. Nie posługuje się też kategorią prawa pracowniczych, reguluje natomiast w sposób kompleksowy problematykę wolności, praw i obowiązków człowieka i obywatela (rozdział II). Prawa (wolności), które można określić mianem pracowniczych zawarte zostały głównie pośród konstytucyjnych wolności i praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych, w tym zwłaszcza w art. 65 i 66, oraz wśród wolności i praw politycznych (art. 59). Regulują zagadnienia zarówno indywidualnego, jak i zbiorowego prawa pracy, a także prawa zatrudnienia i bezrobocia. Na tle tych przepisów można skonstruować katalog konstytucyjnych zasad prawa pracy, co będzie przedmiotem rozważań w dalszej części tej pracy. Katalog ten nie jest kompletny, co więcej niektóre z zasad zostały wyprowadzone w drodze interpretacji określonej normy konstytucyjnej, gdyż nie były explicite sformułowane w jej treści.

Nadrzędność przepisów Konstytucji sprawia, że całe ustawodawstwo winno być z nią zgodne. Wskutek tego przepisy budzące wątpliwości o ich niekonstytucyjność podlegają ocenie TK, którego orzeczenia mają moc powszechnie obowiązującą i uzyskały po ostatnich zmianach cechę ostateczności. Jest to kolejna gwarancja dotrzymania konstytucyjnych praw i wolności obywatelskich. Konstytucyjne zasady prawa pracy wywierać więc będą wpływ na rozwój całego ustawodawstwa pracy. W tym miejscu trzeba podkreślić, że zasady kodeksowe są w większości zbieżne z rozwiązaniami przyjętymi w Konstytucji.

Uchwalenie nowej Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej wpłynęło na zasadnicze przewartościowanie praw i wolności pracowniczych tam zawartych. Jak już wyżej wspomniano rozważań na temat znaczenia, interpretacji i szczegółowej treści poszczególnych praw (wolności) pracowniczych nie można oderwać od ogólnych założeń i zasad ustrojowych zawartych w Konstytucji. W szczególności chodzi tu o art. 20 Konstytucji, w myśl którego podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej stanowi społeczna gospodarka rynkowa. Przepis ten przesądza oparcie ekonomii państwa na zasadach wolnorynkowych. Jednocześnie art. 2 in fine KRP deklaruje, że Rzeczpospolita Polska urzeczywistnia zasady sprawiedliwości społecznej. Wedle dominującego poglądu deklaracja ta oznacza, iż Konstytucja utrzymuje model tzw. państwa socjalnego, które nie ogranicza się do roli stróża nocnego, lecz stawia sobie za zadanie opiekę nad swoimi obywatelami, zwłaszcza tymi, którzy nie są w stanie z różnych powodów zapewnić sobie minimum egzystencji. Zasada sprawiedliwości społecznej, znana także poprzedniej Konstytucji, wcale często była przedmiotem zainteresowania Trybunału Konstytucyjnego, który w jej świetle orzekał o niezgodności przepisów (także prawa pracy) z Konstytucją. Mimo tych socjalnych gwarancji wydaje się, że rynkowy charakter ustroju gospodarczego Polski odcisnął decydujące piętno na uregulowaniu konstytucyjnych praw (wolności) pracowniczych.


[1] W. Szubert, Zasady prawa pracy, PiP 7-8/57.

[2] Z. Salwa, Prawo pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 1995.

[3] A. Świątkowski, Zasady prawa pracy, Warszawa 1997.